विशेष
लीना र. प्रभू
समाजातील स्त्री-पुरुष समानतेबाबत विचार होतोय का? परंपरा, सामाजिक मानसिकता आणि वास्तव यांवर प्रश्न उपस्थित करणारा हा काल्पनिक संवाद बदल आणि समानतेच्या प्रवासाबद्दल चिंतन करायला भाग पाडतो.
“पितृसत्ता आणि स्त्रीद्वेष अजूनही २१व्या शतकात आहेत, अगदी आजही, मार्च २०२६ मध्ये.”
तो : “खरंच? ते थोडं अतिशयोक्ती वाटतं. तुम्ही नेमकं कोणत्या काळाबद्दल बोलत आहात? आजच्या स्त्रिया शिकलेल्या आहेत, नोकरी करतात आणि सार्वजनिक जीवनात दिसतात. स्त्रियांच्या दडपशाहीचे दिवस आता संपले नाहीत का?”
ती : “खरंच तसं झालं आहे का? कधी कधी समाजातील काही गोष्टी लगेच दिसत नाहीत. आपल्या अनेक परंपरा आणि सवयी पितृसत्ताक विचारांत इतक्या रुजलेल्या आहेत की त्या पुरुषांचं वर्चस्व आणि स्त्रियांचं अवलंबित्व कसं टिकवून ठेवतात, हे अनेकदा लक्षातही येत नाही.
उदाहरणार्थ, रक्षाबंधन किंवा भाऊबीजसारखे सण पाहा. त्यात भाऊ बहिणीचं रक्षण करतो असं दाखवलं जातं. पण आजच्या काळात स्त्रिया असहाय्य नाहीत. त्या स्वतःची, आपल्या कुटुंबाची आणि अनेकदा आईवडिलांचीही काळजी घेतात. अनेक वेळा मुलीच घरातील जबाबदाऱ्या सांभाळतात.
मग प्रश्न असा पडतो : आजही आपण बहिणीला भावाच्या संरक्षणाची गरज आहे असं का दाखवतो? घरातील पुरुषांनी बहिणी, आई आणि पत्नी कुटुंबासाठी जे करतात त्याचाही सन्मान का करू नये?”
तो : “पण या परंपरा प्रेम आणि आपुलकी दाखवण्याचा एक मार्ग आहेत. भाऊही बहिणीची काळजी घेतात. उदाहरणार्थ,
अनेक भाऊ या सणांच्या दिवशी बहिणीसाठी भेटवस्तू घेतात.”
ती : “हो, तो नक्कीच एक चांगला भाव आहे. नात्यांमध्ये विचार करून काही करणे नेहमीच चांगलं असतं. पण परंपराही काळानुसार बदलतात. कदाचित एक दिवस असे विधी दिसतील जे भावंडांमधील परस्पर आदर आणि काळजी दाखवतील- संरक्षण फक्त एका दिशेने दाखवलं जाणार नाही.”
तो : “कधी कधी अशा चर्चा झाल्या की, लोकांना वाटतं की, अगदी साध्या परंपरांवर विनाकारण टीका केली जाते. अनेक लोकांना सध्याची व्यवस्था ठीक वाटते.”
ती : “सामाजिक बदल अनेकदा त्या गोष्टींवर प्रश्न विचारल्यामुळे झाले आहेत ज्या एकेकाळी अगदी सामान्य वाटत होत्या. आधीच्या पिढ्यांनी परंपरांवर प्रश्न विचारले नसते तर आधुनिक भारत घडवणारे अनेक बदल झाले नसते.
सावित्रीबाई फुले, जोतिराव फुले, पंडिता रमाबाई, ताराबाई शिंदे, रमाबाई रानडे, धोंडो केशव कर्वे, शाहू महाराज आणि मुक्ताबाई साळवे यांसारख्या समाजसुधारकांचा विचार करा. त्यांच्या धैर्यामुळे समाजाने अनेक अन्यायांवर विचार केला. काही जण म्हणतील की, या गोष्टी जुन्या काळातील आहेत. पण त्यांनी उपस्थित केलेले अनेक प्रश्न आजही समाजात दिसतात.”
ती पुढे म्हणते : “काही वास्तव पाहूया. हुंडा आता संपला आहे असं अनेकांना वाटतं. पण भारतात दरवर्षी सुमारे ६,५०० हुंडाबळींची प्रकरणं अजूनही दिसतात असे अंदाज सांगतात. घटस्फोट, एकल मातृत्व आणि स्त्रियांच्या स्वातंत्र्याबद्दल समाजात अजूनही काही प्रमाणात कलंक आहे- अगदी शहरांमध्येही.
वारसाहक्क हा आणखी एक मुद्दा आहे. कायद्यात बदल झाल्यानंतर मुलींना संपत्तीवर हक्क मिळाला असला तरी मुलींच्या वारसाहक्काच्या दाव्यांबाबतच्या वादांमध्ये सुमारे ६०% वाढ झाल्याचं दिसतं. न्यायालये मुलींना त्यांचा हक्क देतात, पण इतके वाद होत आहेत याचा अर्थ कुटुंबांमध्ये अजूनही विरोध आहे. अनेकदा अशा घटना ऐकायला मिळतात की, ज्यांनी कुटुंबाला आधार दिला त्या बहिणींनाच नंतर स्वतःचा हक्क मिळवण्यासाठी कोर्टात जावं लागतं.
यावरून एक गोष्ट स्पष्ट होते- कायद्यात बदल झाला म्हणजे समाज लगेच बदलतोच असे नाही.”
ती पुढे सांगते, “आर्थिक असमानताही अजून आहे. अनेक अंदाजानुसार भारतात स्त्रिया अजूनही पुरुषांच्या प्रत्येक ₹१०० कमाईमागे सुमारे ₹७६ इतकेच कमावतात. म्हणजे साधारण २४% वेतन फरक दिसतो.”
ती : “राजकारणाच्या सर्वोच्च पदांवर पोहोचलेल्या स्त्रियांनाही अनेकदा लिंगावर आधारित टीकेला सामोरे जावे लागते. युनायटेड किंग्डममध्ये मार्गारेट थॅचर (१९७९-१९९०) पंतप्रधान असताना त्यांच्या लिंगावर आधारित टिप्पणी होत असत. जर्मनीमध्ये अँजेला मर्केल (२००५-२०२१) या चान्सलर असताना त्यांच्याबद्दल लैंगिक पूर्वग्रहांनी भरलेली टीका होत असे. ऑस्ट्रेलियामध्ये जुलिया गिलार्ड (२०१०-२०१३) यांनी २०१२ मध्ये संसदेतील प्रसिद्ध भाषणातून राजकारणातील स्त्रीद्वेषावर टीका केली. अलीकडे न्यूझीलंडमध्ये जसिंडा आर्डर्न (२०१७-२०२३) पंतप्रधान असताना त्यांच्या गर्भधारणा आणि मातृत्वावर खूप चर्चा झाली. अमेरिकेत उपराष्ट्रपती कमला हॅरिस (२०२१-२०२५) यांना वंश आणि लिंग या दोन्ही कारणांवरून टीका सहन करावी लागली. ब्राझीलमध्ये राष्ट्राध्यक्ष दिल्मा रूसेफ (२०११-२०१६) यांच्यावर राजकीय संकटाच्या काळात उघडपणे लैंगिक टिप्पणी करण्यात आल्या. फिनलंडमध्ये पंतप्रधान साना मरीन (२०१९-२०२३) यांच्या वैयक्तिक आयुष्याबद्दलही अशी चर्चा झाली जी सहसा पुरुष नेत्यांबद्दल होत नाही. ही उदाहरणं दाखवतात की, सत्तेच्या सर्वोच्च पदावर पोहोचलेल्या स्त्रियांनाही लिंगावर आधारित अपेक्षांना सामोरं जावं लागतं आणि ही उदाहरणं फक्त काही क्षेत्रांतील आहेत. प्रत्यक्षात ही परिस्थिती जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्रात दिसते.”
तो : “हा विषय गुंतागुंतीचा आहे. सामाजिक प्रगतीकडे पाहण्याचे दृष्टिकोन वेगवेगळे असू शकतात.”
ती : “बरोबर. अशा चर्चा भांडणं करण्यासाठी नसतात, तर विचार करण्यासाठी असतात. संवाद आणि जागरूकतेतूनच समाज बदलतो. महिला दिनाच्या निमित्ताने कदाचित सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे- पूर्ण समानता आधीच मिळाली आहे असं नाही आणि झालेली प्रगती नाकारणंही योग्य नाही. तर हे मान्य केलं पाहिजे की, बरेच बदल झाले आहेत, पण अजून काही गोष्टी बदलायच्या आहेत.”
ती प्रेक्षकांकडे वळून : “माझ्या सर्व बहिणींना मी एवढेच सांगू इच्छिते: आपण खूप पुढे आलो आहोत, पण अजून खूप पुढे जायचं आहे. स्वतःला शारीरिक, मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्या मजबूत करा. आर्थिकदृष्ट्या स्वतंत्र व्हा. पण सक्षमीकरण म्हणजे आपण ज्या वाईट वागणुकीवर टीका करतो त्याची नक्कल करणं नाही. स्त्रियांमध्ये सामर्थ्य आणि करुणा दोन्ही असतात. आपल्या परंपरांमध्ये शिव आणि शक्ती या दोन ऊर्जांचं संतुलन सांगितलं आहे - सामर्थ्य आणि संवेदनशीलता. कुटुंब आणि समाज एकत्र ठेवण्यात स्त्रियांची भूमिका नेहमीच महत्त्वाची राहिली आहे.”
“आणि पुढची पिढी घडवणाऱ्या मातांना मी सांगू इच्छिते : तुम्ही आत्मविश्वासी, सक्षम आणि स्वावलंबी मुली घडवत आहात. त्याचबरोबर बदलत्या जगासाठी तयार मुलगेही घडवले पाहिजेत. त्यांना स्वयंपाक, घरकाम आणि जबाबदाऱ्या वाटून घेणं शिकवा. स्त्रियांना समान साथीदार म्हणून आदर देणं शिकवा. ज्या समाजात मुली बदलतात, त्या समाजात मुलगेही बदलले पाहिजेत. तेव्हाच खरी समानता येईल.”
“याच शब्दांत सर्वांना विचार करायला लावणाऱ्या अर्थपूर्ण महिला दिनाच्या शुभेच्छा.”
आध्यात्मिक आणि मानसिक आरोग्य मार्गदर्शक, मुंबई.
