रिसॉर्टचा झगमगाट नको, गावाकडचं अस्सल जगणं अनुभवायचंय? मग कोकणातील ‘मांगर’ची वाट धरा! चुलीवरचं जेवण, मातीचा सुगंध आणि गावकऱ्यांचा जिव्हाळा इथे तुमची वाट पाहत आहे.
मांगर म्हणजे अडगळ भरून ठेवायची खोली. पण हा मांगर वेगळा आहे जो तुम्हाला गावातलं जगणं शिकवतो. एसीची खोली नाही, झगमगाट नाही, स्विमिंग पूल नाही... आहे मातीच्या घराचा गारवा, चुलीवरच्या जेवणाचा दरवळ, शेतातला चिखल आणि निसर्गाच्या कुशीत जगण्याचा मनमुराद आनंद! सिंधुदुर्गातील ‘मांगर फार्मस्टे’ म्हणजे पर्यटनाची व्याख्याच बदलणारा एक गावरान अनुभव!
तुम्ही तळकोकणात फिरायला गेलात. समुद्रकिनारे पाहिले, किल्ले फिरलात, नारळी-पोफळीच्या बागांमध्ये फोटो काढले. आता पुढे काय? एखाद्या आलिशान रिसॉर्टमध्ये मुक्काम करून दुसऱ्या दिवशी परतीचा प्रवास? एवढाच विचार असेल तर थांबा! कोकणात एक असं ठिकाण आहे, जिथे गेल्यावर तुम्हाला पर्यटक असल्याचा विसर पडेल आणि तुम्ही थेट गावच्या माणसाच्या जगण्याचाच एक भाग व्हाल. या अनोख्या अनुभवाचं नाव आहे ‘मांगर फार्मस्टे’!
सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वेंगुर्ला तालुक्यातील तुळस गावाच्या वाघेरीवाडीत पोहोचताना रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना दिसणारी हिरवीगार झाडं, सुपारीच्या बागा आणि गावाकडची शांतता मनाला आधीच भुरळ घालते. शहरातील हॉर्नचा आवाज मागे पडतो आणि पक्ष्यांचा किलबिलाट कानावर येऊ लागतो. इथे पोहोचल्यावर स्वागताला एखादं आलिशान हॉटेल नसतं, तर असतं कोकणच्या मातीत रुजलेलं साधंसुधं घर. मांगर म्हणजे पूर्वी शेताजवळ बांधलेली, शेतीची अवजारं, धान्य आणि इतर वस्तू ठेवण्यासाठी वापरली जाणारी जागा. याच पारंपरिक वास्तूला पर्यटनाचं स्वरूप देण्याची कल्पना प्रसाद गावडे यांनी पुढे आणली. स्थानिक शेतकरी बाळू परब यांच्या जुन्या मांगराचं फार्मस्टेमध्ये रूपांतर झालं आणि एका वेगळ्या पर्यटन चळवळीचा जन्म झाला.
इथे पर्यटक नाही, तुम्ही गावकरी असता!
मांगरमध्ये मुक्काम म्हणजे केवळ रात्री झोपण्यासाठी खोली मिळणं नव्हे. इथे गावाच्या जगण्याचा अनुभव घेता येतो. सकाळी उठल्यावर मोबाईल हातात घेण्याऐवजी घराबाहेर पडा. समोर दिसणारी शेती, झाडांवरील पक्षी, ओल्या मातीचा सुगंध आणि सकाळची शांतता अनुभवून पाहा. शेतात जायचं, पिकांची माहिती घ्यायची, भातशेतीची कामं समजून घ्यायची आणि शक्य असेल तिथे स्वतः थोडी मदतही करायची. भातलावणी, चिखलात उतरून शेती करण्याचा अनुभव शहरात वाढलेल्या माणसासाठी एखाद्या साहसी खेळापेक्षा कमी नसतो. चिखलाने माखलेले पाय आणि चेहऱ्यावरचा आनंद यांचे फोटो मात्र आयुष्यभर लक्षात राहतील!
मसाल्यांचा सुगंध आणि चुलीवरच्या जेवणाची मेजवानी!
कोकण शब्द आला की आंबा, काजू, नारळ आणि फणस आठवतोच; पण इथल्या मसाल्यांच्या बागा पाहण्याचा अनुभवही वेगळाच आहे. काळी मिरी, जायफळ, दालचिनी यांसारख्या मसाल्यांची झाडं पाहताना आपल्या स्वयंपाकघरातील मसाल्यांचा प्रवास समजतो. त्यांची लागवड, निगा आणि उत्पादनाची माहिती स्थानिक माणसांकडूनच ऐकायला मिळते. बाजारात पॅकबंद स्वरूपात दिसणाऱ्या पदार्थांमागे किती मेहनत असते, याची जाणीव होते.
आणि आता जेवणाची वेळ! चुलीवर शिजणाऱ्या भाताचा सुगंध, मालवणी पद्धतीची आमटी, स्थानिक भाज्या, नारळाची चटणी, उकड्या तांदळाची पेज आणि घरगुती चवीचे मासळीचे पदार्थ... इथे जेवण म्हणजे केवळ पोट भरणं नसतं, तर कोकणच्या खाद्यसंस्कृतीशी मैत्री करणं असतं. ताटात वाढलेला प्रत्येक पदार्थ त्यामागची एक गोष्ट सांगत असतो. एखादा पदार्थ कसा बनवतात, त्यात कोणते स्थानिक साहित्य वापरतात, हे जाणून घेण्याची संधीही मिळते.
जंगलाच्या वाटेवर निसर्गाशी गप्पा!
मांगरचा आणखी एक खास अनुभव म्हणजे जंगलभ्रमंती आणि देवराईची सफर. स्थानिक वाटाड्यांसोबत जंगलात फिरताना झाडांची नावं, औषधी वनस्पती, पक्षी, कीटक आणि जैवविविधतेची ओळख होते. शहरात ज्याला आपण साधं झाड समजतो, त्यामागे किती मोठं पर्यावरणीय महत्त्व दडलेलं आहे, हे समजतं. देवराई म्हणजे केवळ झाडांचा समूह नाही, तर पिढ्यान् पिढ्या जपलेली निसर्गसंवर्धनाची परंपरा आहे. स्थानिक लोकांनी श्रद्धेतून जपलेलं हे जंगल आजही जैवविविधतेचं आश्रयस्थान आहे. परिसरातील नदी, ओढे, पाणवठे, लपलेले धबधबे आणि निसर्गरम्य पायवाटा यांची भटकंतीही करता येते. किनारपट्टीकडे गेल्यास पारंपरिक मासेमारी, मच्छिमारांचं जीवन आणि कांदळवनातील जैवविविधता समजून घेण्याचे अनुभव घेता येतात. म्हणजेच इथे निसर्ग फक्त पाहायचा नसतो, तर त्याला समजूनही घ्यायचं असतं.
पर्यटन नव्हे, गावाच्या अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा!
मांगरची खरी ताकद इथल्या संकल्पनेत आहे. पर्यटनाचा पैसा केवळ मोठ्या हॉटेल व्यावसायिकांकडे न जाता स्थानिक शेतकरी, मच्छिमार आणि गावातील कुटुंबांपर्यंत पोहोचावा, हा या उपक्रमामागचा विचार आहे. गावातील जुन्या घरांना नवं जीवन मिळावं, स्थानिक उत्पादनांना बाजारपेठ मिळावी आणि तरुणांनी रोजगारासाठी गाव सोडण्याऐवजी गावातच सन्मानाने जगावं, यासाठी अशा उपक्रमांना महत्त्व आहे.
प्रसाद गावडे यांचा ‘कोंकणी रानमाणूस’ हा विचारही याच भूमिकेतून पुढे जातो. निसर्गाशी जोडलेलं राहणं, पारंपरिक ज्ञान जपणं आणि स्थानिक माणसांच्या कौशल्याला पर्यटनाशी जोडणं, हा त्यामागचा दृष्टिकोन आहे.
मांगरमधून परतताना हातात महागड्या रिसॉर्टचं बिल किंवा शॉपिंगच्या पिशव्या नसतील; पण मनात भरपूर आठवणी असतील. चिखलात माखलेले पाय, चुलीवरच्या जेवणाची चव, जंगलात ऐकलेले पक्ष्यांचे आवाज आणि गावकऱ्यांच्या चेहऱ्यावरचे हसू! पर्यटन म्हणजे फक्त नवी ठिकाणं पाहणं नसतं, तर नव्या पद्धतीने जगणंही असतं, याची जाणीव ‘मांगर’ करून देतो. म्हणूनच पुढच्या वेळी कोकणात गेलात, तर फक्त समुद्राच्या लाटांवर समाधान मानू नका. एकदा मांगरच्या मातीत पाय रोवून पाहा... कदाचित तिथून परतताना तुमच्यातलाच एखादा हरवलेला ‘रानमाणूस’ जागा झालेला असेल!
मांगरप्रेमी