प्रासादिक म्हणे
प्रसाद कुळकर्णी
नवरात्रातील उपवास म्हणजे चवींची अनोखी पर्वणी! साबुदाण्याच्या खिचडीपासून कुट्टूच्या पुऱ्यांपर्यंत, प्रत्येक पदार्थात दडली आहे श्रद्धा आणि परंपरेची गोडी.
नवरात्र म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतात रंगीबेरंगी घागरे, दांडियाच्या तालावर थिरकणारी पावलं, देवीच्या आरतीचा मंगल स्वर, फुलांनी सजलेली देवघरं आणि भक्तीने उजळलेले चेहरे. पण नवरात्राची एक वेगळी ओळखही आहे, ती म्हणजे नवरात्रीच्या उपवासाची आणि त्या निमित्ताने फुलणाऱ्या खाद्यसंस्कृतीची!
भारताच्या प्रत्येक सणाला स्वतःची एक चव असते. त्या चवीत केवळ मसाले, पदार्थ आणि पाककृती नसतात; तर त्यात इतिहास, परंपरा, श्रद्धा, ऋतू, भौगोलिक परिस्थिती आणि घराघरांच्या आठवणी मिसळलेल्या असतात. नवरात्रही याला अपवाद नाही.
‘उपवास’ हा शब्द ऐकला की अनेकांना फक्त ‘काही न खाणे’ असा अर्थ आठवतो. पण भारतीय परंपरेत उपवास म्हणजे शरीराला विश्रांती देतानाच मनाला एका विशिष्ट शिस्तीत ठेवण्याचा मार्ग. त्यामुळे उपवासाचे पदार्थही साधे असले, तरी ते बेचव नसतात. उलट, धान्य, कडधान्ये आणि काही नेहमीच्या भाज्या टाळूनही भारतीय गृहिणींनी तयार केलेली पदार्थांची दुनिया इतकी समृद्ध आहे की, उपवास हा चवीच्या दृष्टीनेही एखाद्या उत्सवासारखाच वाटतो आणि गंमत अशी की, नवरात्र भारतभर एकच असलं तरी त्याची चव मात्र राज्यागणिक बदलते!
महाराष्ट्रात नवरात्रीचा उपवास म्हटला की सर्वप्रथम आठवते ती साबुदाण्याची खिचडी. भिजवलेला साबुदाणा, भाजलेल्या शेंगदाण्याचा भरडा, हिरवी मिरची, बटाटा, जिरं आणि वरून कोथिंबीर- इतक्याशा साहित्याने तयार होणारी ही खिचडी उपवासाच्या ताटाची जणू राणीच.
योग्य प्रमाणात भिजलेला साबुदाणा आणि शेंगदाण्याचा खमंगपणा यांची जुळलेली मैत्री म्हणजे खिचडीची खरी मजा. उपवासाच्या सकाळी स्वयंपाकघरातून येणारा तुपाचा मंद सुगंध आणि फोडणीला पडणाऱ्या जिऱ्याचा आवाज घरातल्या प्रत्येकाला स्वयंपाकघराकडे खेचतो.
साबुदाणा वडे, बटाट्याची भाजी, राजगिऱ्याची भाकरी, उपवासाचे थालीपीठ, शेंगदाण्याची आमटी, दही-बटाटा आणि वरईचा भात, तुपात खमंग भाजलेले मखाना किंवा मखान्याची खीर. उपवासाचं ताट म्हणजे साधेपणातली समृद्धीच.
गुजरातमध्ये नवरात्र म्हणजे केवळ उपवास नव्हे, तर देवीभक्तीबरोबरच गरबा आणि दांडियाचा जल्लोष. त्यामुळे तिथल्या नवरात्रातील खाद्यसंस्कृतीतही उत्साह जाणवतो.
साबुदाण्याची खिचडी, शेंगदाण्याची कढी, बटाट्याच्या विविध प्रकारच्या भाज्या, राजगिऱ्याचे पदार्थ आणि उपवासासाठी बनवले जाणारे पिठाचे पदार्थ येथे लोकप्रिय आहेत.
गरब्याच्या रात्री उपवास करणाऱ्यांसाठी हलके पण पौष्टिक पदार्थ तयार केले जातात. दही, बटाटा, शेंगदाणे, साबुदाणा, राजगिरा यांचा विविध प्रकारे उपयोग केला जातो.
गुजरातच्या खाद्यसंस्कृतीची एक खासियत म्हणजे पदार्थाला चव देतानाही त्यात गोडसर स्पर्श असतो. त्यामुळे उपवासाच्या पदार्थांतही तिखट, आंबट आणि गोड यांचे सुंदर संतुलन जाणवतं.
रात्री गरब्याच्या तालावर फिरणारी पावलं आणि त्यानंतर घरात मिळणारा गरमागरम फराळ- हीदेखील नवरात्राची एक सुंदर सांस्कृतिक लय आहे.
राजस्थान म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतात वाळवंट, किल्ले आणि रंगीबेरंगी पोशाख. पण या भूमीची खाद्यसंस्कृतीही तितकीच वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
नवरात्रीत येथे उपवासासाठी बटाटा, साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाड्याचे पीठ, कुट्टूचे पीठ यांचा वापर केला जातो. शिंगाड्याच्या किंवा कुट्टूच्या पिठाच्या पुऱ्या, बटाट्याची भाजी, दही आणि विविध प्रकारच्या चटण्या उपवासाच्या ताटाला रंगत आणतात.
राजस्थानच्या पारंपरिक स्वयंपाकात कमी पाण्यात आणि उपलब्ध साहित्याचा कल्पकतेने उपयोग करण्याची पद्धत दिसते. त्यामुळे उपवासाच्या पदार्थांतही साधेपणा आणि टिकाऊपणाची छाप दिसून येते.
उत्तर भारतात नवरात्रीचे उपवास मोठ्या श्रद्धेने पाळले जातात. दिल्ली, पंजाब, उत्तर प्रदेश, हरयाणा, हिमाचल प्रदेश अशा अनेक भागांत कुट्टूचे पीठ, शिंगाड्याचे पीठ, साबुदाणा, बटाटा आणि दही यांना विशेष महत्त्व असते.
कुट्टूच्या पिठाच्या गरमागरम पुऱ्या आणि बटाट्याची रस्सेदार भाजी हे उपवासाचे लोकप्रिय समीकरण. त्याबरोबर दही, हिरवी चटणी किंवा फळांचा समावेश होतो.
नवरात्रात फळांचे सेवनही मोठ्या प्रमाणावर केलं जातं. सफरचंद, केळी, पपई, डाळिंब, पेरू यांच्यापासून फळांचे ताट किंवा फ्रूट चाट तयार केली जाते. आणि मग येतो ‘व्रतवाला’ पदार्थांचा मोठा बाजार. नवरात्राच्या दिवसांत शहरातील बाजारपेठाही जणू उपवासाच्या पदार्थांनी सजतात. साध्या बटाट्यालाही त्या दिवसांत वेगळीच प्रतिष्ठा मिळते!
पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजेचं स्वरूप इतर राज्यांपेक्षा वेगळं आहे. इथे नवरात्राच्या काळात देवीला अर्पण केला जाणारा भोग हा खाद्यसंस्कृतीचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे.
खिचुडी, भाज्या, भाजीचे विविध प्रकार, गोड पदार्थ आणि पायेश यांसारख्या पदार्थांनी देवीचा भोग सजतो. भोग म्हणजे केवळ देवाला अर्पण केलेले अन्न नव्हे; तर समाजाला एकत्र आणणारी सामूहिक भोजनपरंपरा.
देवीसमोर वाढलेलं ताट आणि त्यानंतर भक्तांनी प्रसाद म्हणून घेतलेला घास, या दोन्हीमध्ये भक्ती आणि सामुदायिकतेचा सुंदर संगम दिसतो.
दक्षिण भारतात नवरात्राला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व मोठं आहे. विशेषतः कर्नाटक आणि तमिळनाडूमध्ये नवरात्राच्या काळात घराघरांत विविध पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात.
कर्नाटकातील सुंदळ हा नवरात्रातील विशेष पदार्थ. विविध कडधान्यं शिजवून त्यात खोबरं, मोहरी, कढीपत्ता आणि मिरचीची फोडणी दिली जाते. उपवासाच्या नियमांनुसार साहित्य बदललं तरी सुंदळसारख्या पदार्थांतून दक्षिण भारतीय स्वयंपाकातील साधेपणा आणि पौष्टिकतेची जाण दिसून येते.
तमिळनाडूमध्ये नवरात्राच्या काळात ‘गोलू’ची परंपरा आहे. घरात मांडलेल्या बाहुल्यांच्या या सुंदर देखाव्याबरोबरच पाहुण्यांचे स्वागत करण्यासाठी विविध प्रकारचे पदार्थ दिले जातात. त्यामुळे नवरात्र हा केवळ देवपूजेचा नव्हे, तर भेटीगाठी आणि खाद्यसंस्कृतीचा उत्सवही बनतो.
काश्मीरच्या नवरात्र परंपरेतही विशेष धार्मिकता दिसते. येथे उपवासाच्या काळात साधे आणि सात्त्विक पदार्थ घेतले जातात. स्थानिक परंपरेनुसार पदार्थांमध्ये बदल असले तरी नवरात्रातील आहाराचा केंद्रबिंदू संयम हाच असतो.
काश्मीरच्या खाद्यसंस्कृतीत मसाल्यांचं महत्त्व मोठं असलं तरी उपवासात मात्र साधेपणाला प्राधान्य दिलं जातं. जणू समृद्ध चवींच्या भूमीनेही या दिवसांत आपल्या जिभेला थोडा विराम दिलेला असतो.
हिमाचल प्रदेशातील नवरात्र आणि देवीपरंपरा अत्यंत जुनी आहे. स्थानिक सण-समारंभांत सामुदायिक भोजनाला महत्त्व असतं. काही भागांत नवरात्रानंतर किंवा देवीच्या उत्सवांच्या निमित्ताने पारंपरिक सामूहिक जेवणाची पद्धत आढळते.
येथील खाद्यसंस्कृतीत स्थानिक धान्यं, कडधान्यं आणि ऋतूनुसार उपलब्ध भाज्यांचा वापर दिसतो. डोंगरातील साध्या जीवनपद्धतीतून जन्मलेले पदार्थ शरीराला ऊर्जा देणारे आणि पोटभरीचे असतात.
गोव्यातही नवरात्र विविध मंदिरांमध्ये भक्तिभावाने साजरं केलं जातं. स्थानिक खाद्यपरंपरेत नारळाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर असल्यामुळे उपवासाच्या पदार्थांमध्येही नारळाची चव जाणवते.
घराघरांत बनणारे साधे पदार्थ, फळं आणि उपवासानुसार तयार केलेले पदार्थ देवीला अर्पण केले जातात. समुद्रकिनाऱ्याच्या या भूमीतही नवरात्राची चव मात्र श्रद्धेच्या मातीशी जोडलेली आहे.
भारताच्या नकाशाकडे पाहिलं की राज्यांच्या सीमा दिसतात; पण स्वयंपाकघरात गेलं की त्या सीमा विरघळून जातात.
महाराष्ट्रात साबुदाण्याची खिचडी, गुजरातमध्ये फराळ, उत्तर भारतात कुट्टूच्या पुऱ्या, दक्षिणेत सुंदळ, बंगालमध्ये देवीचा भोग पदार्थ वेगवेगळे, पद्धती वेगळ्या; पण भावना मात्र एकच.
या पदार्थांकडे केवळ ‘उपवासाचं खाद्य’ म्हणून पाहणं म्हणजे त्यांच्या सांस्कृतिक अर्थाकडे दुर्लक्ष करणं होईल. कारण या पदार्थांत ऋतुचक्र, स्थानिक उपलब्धता, आरोग्यविषयक पारंपरिक जाण, श्रद्धा आणि कौटुंबिक संस्कार यांचा सुंदर मेळ आहे.
आजच्या काळात नवरात्रातील उपवासाचे पदार्थ घरापुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत. शहरांमध्ये उपवासाचे विशेष मेन्यू, फराळाचे पदार्थ, उपवासाचे पिठांचे पॅक, तयार खिचडी आणि विविध प्रकारचे पदार्थ सहज उपलब्ध होतात. बदलत्या जीवनशैलीबरोबर उपवासाच्या पदार्थांनीही आधुनिक रूप धारण केलं आहे. मात्र एका गोष्टीत फारसा बदल झालेला नाही, घरच्या स्वयंपाकघरातील चवीचा!
आईने केलेली साबुदाण्याची खिचडी, आजीने केलेलं उपवासाचं थालीपीठ, वडिलांनी आणलेली फळफळावळ, भावंडांनी वाटून खाल्लेला शेंगदाण्याचा लाडू. नवरात्राच्या चवीला आठवणींची अशी किनार असते.
नवरात्र आपल्याला नऊ दिवस देवीची आराधना करायला शिकवतं; पण त्याचबरोबर आपल्या अन्नाकडे पाहण्याची दृष्टीही देतं.
काय खावं, किती खावं, कधी थांबावं आणि अन्नाबद्दल कृतज्ञ कसं राहावं, या सगळ्याचा एक सूक्ष्म धडा उपवासाच्या परंपरेत दडलेला आहे.
म्हणूनच नवरात्रातील पदार्थांची खरी गंमत त्यांच्या चवीतच नाही, तर त्यांच्या मागच्या कथेत आहे. एखाद्या पदार्थात आजीची आठवण असते, एखाद्यात आईची माया, एखाद्यात गावची माती, एखाद्यात एखाद्या राज्याची संस्कृती आणि एखाद्यात शतकानुशतकांची परंपरा.
देवीसमोर लावलेल्या दिव्याच्या प्रकाशात जेव्हा घरातील ताट वाढलं जातं, तेव्हा त्या ताटात केवळ अन्न नसतं, तर श्रद्धा वाढलेली असते, संस्कार वाढलेले असतात आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेली भारतीय खाद्यसंस्कृती वाढलेली असते.
नवरात्र संपतं. गरब्याचे ताल थांबतात. देवीची आरती मंदावते. सजावट उतरते.
पण एखाद्या सकाळी पुन्हा स्वयंपाकघरातून शेंगदाण्यांचा, फोडणीचा वास येतो, साबुदाणा भिजवला जातो किंवा आजीच्या वहीतली एखादी जुनी उपवासाची पाककृती उघडली जाते... आणि मग जाणवतं- नवरात्र संपलेलं नसतं; ते आपल्या चवीत, आठवणीत आणि संस्कारांत कुठेतरी जिवंत राहिलेलं असतं.
लेखक, निवेदक, कवी
kprasad1959@gmail.com
