दुसरी बाजू
प्रकाश सावंत
भगवान गौतम बुद्धांची करुणा असो, जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांची दया, क्षमा, शांतीची अभंगवाणी असो अथवा संत ज्ञानेश्वरांचे विश्वकल्याणाचे पसायदान असो त्यातून मानवतेच्या कल्याणाचा मूलमंत्रच देण्यात आलेला आहे. संतसज्जनांचे हेच कार्य नोबेल विजेत्यांनी आपल्या संशोधनकार्यातून पुढे नेले आहे. या ज्ञानियांच्या नोबेलची थोरवी केवळ पुरस्कारांपुरती मर्यादित न राहता मानवी प्रगतीची नवनवी शिखरे गाठत आहेत.
प्रकाशाच्या सहाय्याने चेतापेशींचे कार्य नियंत्रित करण्याच्या संशोधनाला यंदाच्या वैद्यकशास्त्रातील नोबेल पुरस्काराने गौरविले आहे. कॅलिफोर्नियाच्या स्टॅनफर्ड विद्यापीठातील कार्ल डायसेरोथ, बर्लिनच्या हम्बोल्ट विद्यापीठातील पीटर हेगेमन आणि जर्मनीच्या उर्झबर्ग विद्यापीठातील जॉर्ज नागेल यांच्या संशोधनामुळे प्रकाशसंवेदनशील प्रथिनांचा वापर करून विशिष्ट पेशींची क्रियाशीलता नियंत्रित करणे शक्य झाले. ऑप्टोजेनेटिक्स म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या तंत्रामुळे मेंदूतील मज्जापेशींचे परस्परसंबंध आणि त्यांचे कार्य अधिक अचूकपणे समजून घेण्यास मदत होते. नैराश्य, पार्किन्सन्स, अल्झायमर यासारख्या विकारांमागील जैविक प्रक्रिया उलगडण्यासाठी या संशोधनाचा हातभार लागणार आहे.
भौतिकशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार फ्रान्सिस हेल्झेन यांना जाहीर झाला आहे. अंटार्क्टिकामधील बर्फाखाली उभारलेल्या आइसक्यूब न्यूट्रिनो वेधशाळेच्या निर्मितीत आणि विश्वातील अतिऊर्जावान घटनांमधून येणाऱ्या न्यूट्रिनोंच्या शोधासाठी त्यांनी निर्णायक योगदान दिले आहे. न्यूट्रिनो हे अत्यंत सूक्ष्म आणि पदार्थाशी अतिशय कमी प्रमाणात परस्परक्रिया करणारे कण आहेत. त्यामुळे त्यांचा मागोवा घेणे हे विज्ञानासमोरील मोठे आव्हान होते. दक्षिण ध्रुवावरील बर्फामध्ये संवेदकांचे विशाल जाळे उभारून या कणांचा अभ्यास करण्याची संकल्पना प्रत्यक्षात आणण्यात हेल्झेन यांची भूमिका महत्त्वाची ठरली. या संशोधनामुळे दूरच्या आकाशगंगांमधील आणि विश्वातील ऊर्जावान घटनांविषयी नवी माहिती मिळवण्याचे मार्ग खुले झाले आहेत.
रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार फ्रान्सचे हेन्री कागन आणि जपानचे केन्सो सोई यांना जाहीर झाला आहे. आकाराने समान भासणाऱ्या, परंतु एकमेकांच्या आरशातील प्रतिमांसारख्या असलेल्या रेणूंचे जैविक परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. एखाद्या रेणूच्या एका रूपाचा अपेक्षित उपचारात्मक परिणाम होऊ शकतो, तर दुसऱ्या रूपाचा परिणाम वेगळा असू शकतो. रासायनिक अभिक्रियांमधून अपेक्षित रेणुरूप अधिक नियंत्रित पद्धतीने तयार करण्याच्या त्यांच्या संशोधनामुळे औषधनिर्मिती आणि सूक्ष्म रसायनांच्या उत्पादनाला नवी दिशा मिळाली आहे. मूलभूत रसायनशास्त्राचा मानवी आरोग्याशी असलेला संबंध या संशोधनातून स्पष्ट होत आहे.
साहित्याचे नोबेल पारितोषिक कॅनडाच्या लेखिका ॲन कार्सन यांना जाहीर झाले आहे. अभिजात साहित्य परंपरेशी खेळकर आणि सर्जनशील संवाद साधत समकालीन साहित्याला नवे रूप देण्यात त्यांच्या लेखनाचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे. कविता, निबंध, भाषांतर आणि प्राचीन साहित्याचे आधुनिक संदर्भांत केलेले पुनर्वाचन यांची सांगड त्यांच्या लेखनात दिसते आहे. साहित्य हे केवळ मनोरंजनाचे साधन नसून माणसाला स्वतःकडे, समाजाकडे आणि जगण्याकडे पाहण्याची नवी दृष्टी देणारे माध्यम आहे. भाषेच्या पारंपरिक चौकटी मोडून नवे अभिव्यक्तिरूप निर्माण करणाऱ्या साहित्यिकांच्या कार्याला मिळणारा हा सन्मान सर्जनशील स्वातंत्र्याचे महत्त्व अधोरेखित करीत आहे.
अर्थशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार रॉबर्ट हॉल आणि मायकेल वुडफर्ड यांना जाहीर झाला आहे. महागाई, बेरोजगारी, व्याजदर, गुंतवणूक आणि ग्राहकांचा खर्च या परस्परांशी निगडित घटकांचा परिणाम अर्थव्यवस्थेच्या वाटचालीवर होत असतो. व्यक्ती, उद्योगसंस्था आणि सरकार यांच्या निर्णयांचा एकत्रित परिणाम उलगडून सांगणाऱ्या आर्थिक सिद्धांतांमुळे धोरणकर्त्यांना अधिक परिणामकारक निर्णय घेण्यास मदत होते. अर्थव्यवस्था ही केवळ आकडेवारीची गोष्ट नसून लाखो व्यक्तींच्या अपेक्षा, निवडी आणि आर्थिक परिस्थिती यांचा एकत्रित परिणाम आहे. त्यामुळे आर्थिक धोरणे ठरवताना केवळ तत्कालिक आकडेवारीवर नव्हे, तर मानवी वर्तन आणि अर्थव्यवस्थेतील परस्परसंबंध यांच्यावरील सखोल संशोधनावर भर देणे आवश्यक असल्याचे या पुरस्काराने उलगडून सांगितले आहे.
शांततेचा नोबेल पुरस्कार दक्षिण आफ्रिकेच्या नवनीतम ऊर्फ नवी पिल्ले यांना आंतरराष्ट्रीय कायदा आणि शांततेच्या संवर्धनासाठी केलेल्या उल्लेखनीय कार्यासाठी जाहीर झाला आहे. भारतीय तमिळ वंशाच्या कुटुंबात डर्बन येथे जन्मलेल्या पिल्ले यांनी वर्णभेदाच्या काळात कायद्याचे शिक्षण घेत वकिली सुरू केली. दक्षिण आफ्रिकेतील वर्णभेदाविरुद्धच्या संघर्षात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. पुढे आंतरराष्ट्रीय न्यायव्यवस्थेत आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या मानवी हक्कविषयक कार्यात त्यांनी योगदान दिले. नरसंहार, युद्धगुन्हे, मानवतेविरुद्धचे गुन्हे आणि लैंगिक हिंसा यांसारख्या गंभीर प्रश्नांवर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्तरदायित्व निश्चित करण्याच्या प्रयत्नांत त्यांचे कार्य महत्त्वाचे ठरले. युद्ध, सशस्त्र संघर्ष आणि निर्वासितांच्या समस्यांनी ग्रासलेल्या जगात मानवी प्रतिष्ठेचे जतन, कायद्याचे राज्य आणि सत्तेच्या गैरवापरावर मर्यादा घालणे ही शांततेची पूर्वअट आहे. न्याय, संवाद आणि आंतरराष्ट्रीय नियमांचे पालन यांमधूनच शांततेचा पाया अधिक विस्तृत होऊ शकतो, हेच त्यांच्या न्यायदानातून अधोरेखित झाले आहे.
भारतात रवींद्रनाथ टागोर, सी. व्ही. रमण, मदर तेरेसा, अमर्त्य सेन आणि कैलाश सत्यार्थी यांना नोबेल पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. भारतीय वंशाच्या अनेक संशोधकांनीही जागतिक संशोधनकार्यात महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. मात्र, या मोजक्या व्यक्तींना मिळालेल्या जागतिक सन्मानावरून देशातील संशोधनव्यवस्थेचे मूल्यमापन पूर्ण होत नाही. नोबेल पुरस्कार हा दीर्घकालीन संशोधनाचा संभाव्य परिणाम असतो; तो संशोधनाच्या गुणवत्तेचे एकमेव मोजमाप नाही. देशातील विद्यापीठे, प्रयोगशाळा, संशोधन संस्था आणि उद्योग यांच्यातील सहकार्य, मूलभूत विज्ञानासाठीची गुंतवणूक, संशोधकांना मिळणारे स्वातंत्र्य आणि ज्ञानाचा समाजाच्या हितासाठी होणारा उपयोग या बाबी अधिक व्यापक अर्थाने महत्त्वाच्या आहेत. संशोधनासाठी अर्थसंकल्पातील निधी वाढवण्याबरोबरच त्याचा परिणामकारक वापर, पारदर्शकता आणि दीर्घकालीन सातत्य यावरही भर देण्याची गरज आहे.
भारताला जागतिक संशोधनाच्या अग्रस्थानी पोहोचवायचे असेल, तर मूलभूत संशोधनाला राष्ट्रीय विकासाच्या केंद्रस्थानी आणावे लागेल. प्रयोगशाळा उभारणे, आधुनिक उपकरणे उपलब्ध करणे, संशोधकांना आर्थिक सुरक्षितता देणे आणि एखाद्या मूलभूत प्रश्नावर अनेक वर्षे सातत्याने काम करण्यासाठी निधी उपलब्ध करून देणे आवश्यक आहे. संशोधनाचे मूल्यमापन केवळ तातडीने मिळणारे व्यावसायिक लाभ, पेटंट किंवा प्रसिद्धी यांच्या आधारे होऊ नये. अनेकदा आज निरुपयोगी वाटणारे संशोधन उद्या वैद्यक, ऊर्जा, कृषी, पर्यावरण किंवा तंत्रज्ञानाच्या क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल घडवू शकते. त्यासाठी विद्यापीठांना स्वायत्तता, तरुण संशोधकांना संधी, वैज्ञानिक दृष्टिकोनाला प्रोत्साहन आणि अपयशातून शिकण्याची मोकळीक देणे गरजेचे आहे. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याची संधी, कायद्यापुढील समानता आणि सत्तेच्या निर्णयांना प्रश्न विचारण्याचा अधिकार हेही ज्ञानसमृद्ध समाजाचे अविभाज्य घटक आहेत. म्हणूनच लोकशाही संस्था, स्वतंत्र न्यायपालिका, उत्तरदायी प्रशासन आणि मुक्त माध्यमे यांचे बळ संशोधनाच्या प्रगतीशीही जोडले गेले आहे.
नोबेल पुरस्कारासाठीचे संशोधन एका दिवसात घडत नाही. त्यामागे अनेक वर्षांची जिज्ञासा, कठोर परिश्रम, संस्थांचे पाठबळ आणि स्वतंत्र विचारांचे संरक्षण असते. गौतम बुद्धांच्या करुणेपासून संत ज्ञानेश्वरांच्या विश्वकल्याणाच्या संकल्पनेपर्यंत आणि संत तुकारामांच्या समतेच्या संदेशापर्यंत भारतीय विचारपरंपरेने मानवी कल्याणाचा मार्ग दाखवला आहे. ज्ञानियांच्या नोबेलची थोरवी विश्वाच्या, मानवतेच्या कल्याणातच आहे. आधुनिक विज्ञान, साहित्य, अर्थशास्त्र आणि शांततेचे प्रयत्न या मूल्यांना नवे परिमाण देऊ शकतात. ज्ञानाला प्रतिष्ठा, प्रश्नांना स्वातंत्र्य आणि न्यायाला प्रत्यक्ष कृतीचे सामर्थ्य देणारा समाजच दीर्घकालीन प्रगती साधू शकतो. भारताने नोबेल पुरस्कारांच्या संख्येकडे केवळ राष्ट्रीय प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून पाहण्याऐवजी ज्ञाननिर्मिती, मानवी कल्याण आणि जागतिक समस्यांच्या निराकरणातील योगदान म्हणून पाहायला हवे. आपल्या देशात संशोधनाला पुरेसा निधी, विचारांना मोकळीक आणि गुणवत्तेला योग्य संधी मिळाली, तर नोबेल पुरस्कारांवर भारतीय नाममुद्रा उमटविणे शक्य आहे.
