

प्रासादिक म्हणे
प्रसाद कुळकर्णी
भाजीच्या टोपलीतल्या भाज्यांना त्यांच्या त्यांच्या नावाचा आणि चवीचा रुबाब असतो; पण बटाटा मात्र सगळ्यांत मिसळूनही स्वतःचं वेगळं स्थान टिकवून ठेवतो. कधी पोह्यांत, कधी वड्यात, कधी भाजीमध्ये, तर कधी फ्रेंच फ्राइजच्या रूपात तो आपल्या ताटात हजेरी लावतो. साध्या रूपाचा हा कंद चवीच्या दुनियेत मात्र मोठा ‘स्टार’ आहे!
स्वयंपाकघरातल्या भाजीच्या टोपलीत डोकावलं तर अनेक भाज्यांच्या गर्दीत एक साधासुधा दिसणारा गोलमटोल, लांबुडका बटाटा हमखास दिसतो. त्याचा रंग कधी मातीच्या छटेतला, कधी फिकट पिवळसर, तर कधी लालसर. दिसायला तसा अगदी सामान्य; म्हणजे कृष्णावळसारखा शंख चक्र गदा पद्माकृती नाही, पण त्याच्या अंगी असलेले गुण मात्र असामान्य! स्वयंपाकघरातल्या अनेक पदार्थांचा तो अविभाज्य घटक आहे. अगदी गरीबाच्या झोपडीपासून श्रीमंतांच्या पंचतारांकित हॉटेलपर्यंत त्याने आपलं स्थान निर्माण केलं आहे. म्हणूनच बटाट्याला आपण खऱ्या अर्थाने ‘सर्वांचा लाडका कंद’ म्हणू शकतो.
बटाट्याचा प्रवासही बघितला तर तसा रंजक आहे. दक्षिण अमेरिकेतील पेरू आणि बोलिव्हिया परिसरात त्याचा उगम झाला. तिथून तो युरोपात पोहोचला आणि पुढे जगभर पसरला. भारतातही त्याने इतकी लोकप्रियता मिळवली की आज तो आपल्या रोजच्या आहाराचा महत्त्वाचा भाग बनला आहे. विशेष म्हणजे बटाटा ही मूळची भारतीय भाजी नसली तरी भारतीय स्वयंपाकघराने त्याला अगदी आपलंसं करून टाकलं आहे. जणू काही तो इथलाच रहिवासी आहे!
बटाट्याचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचा बहुपयोगी स्वभाव. इतर भाज्यांप्रमाणे त्याला एखाद्या विशिष्ट पदार्थापुरतं मर्यादित राहावं लागत नाही. कोणत्याही भाजीमध्ये तो अगदी सहज मिसळून जातो. मटार-बटाटा, फ्लॉवर-बटाटा, वांगी-बटाटा, पालक-बटाटा, मेथी-बटाटा अशा कितीतरी भाज्यांमध्ये त्याची उपस्थिती असते. एखादी भाजी प्रमाणाने कमी पडत असेल तर तिच्यात बटाटा घालून तिचं प्रमाण वाढवता येतं. एखाद्या भाजीला चव आणायची असेल तर बटाटा मदतीला धावतो. स्वतःची वेगळी चव फारशी न लादता इतरांच्या चवीत सामावून जाण्याचा त्याचा हा गुण खरोखरच कौतुकास्पद आहे.
महाराष्ट्राच्या खाद्यसंस्कृतीत तर बटाट्याला मानाचं स्थान आहे. सकाळच्या नाश्त्याला गरमागरम बटाटे पोहे, खिचडी, बटाटेवडा, बटाट्याची भाजी, बटाटा भजी, बटाट्याचे पराठे, बटाट्याच्या काचऱ्या असे एक ना अनेक पदार्थ आपल्या जिभेचे चोचले पुरवतात. मुंबईच्या गजबजलेल्या रस्त्यांवर मिळणारा वडा-पाव तर बटाट्याच्या लोकप्रियतेचा जिवंत पुरावाच! पावाच्या कुशीत विसावलेला तिखट, खमंग बटाटावडा आणि त्याला सोबत करणारी हिरवी-लाल चटणी...
अहाहा! या चवीपुढे कितीही महागड्या पदार्थांची श्रीमंती फिकी पडावी.
उपवासाच्या दिवशीही बटाटा आपला आधार बनतो. साबुदाणा खिचडीसोबत बटाट्याचे काप, बटाट्याची भाजी, बटाट्याचा कीस, बटाट्याचे थालीपीठ असे पदार्थ तयार होतात. काही घरांमध्ये तर उपवासाच्या मेन्यूमध्ये बटाट्याशिवाय दुसरा विचारच केला जात नाही. बटाटा जणू उपवासाचा अनौपचारिक प्रमुख पाहुणाच!
भारतीय खाद्यसंस्कृतीच्या पलीकडेही त्याचं साम्राज्य पसरलेलं आहे. फ्रेंच फ्राइज, पोटॅटो चिप्स, मॅश्ड पोटॅटो, बेक्ड पोटॅटो, पोटॅटो वेजेस असे पाश्चात्त्य पदार्थ जगभर लोकप्रिय आहेत. आजच्या तरुण पिढीला फ्रेंच फ्राइज आणि चिप्स यांचं विशेष आकर्षण आहे. चित्रपट पाहताना हातात चिप्सचा पुडा असला की मनोरंजनाची मजा काही औरच! लहान मुलांच्या डब्यातही बटाट्याचे विविध पदार्थ आवडीने दिले जातात. बटाट्याचे कटलेट, टिक्की, सँडविच, पॅटीस, समोसा यांमधून त्याची चव वेगवेगळ्या रूपांत अनुभवायला मिळते.
बटाटा हा केवळ चव वाढवणारा पदार्थ नाही, तर तो पोषणमूल्यांनीही समृद्ध आहे. त्यात कर्बोदकं पोटॅशियम, जीवनसत्त्व ‘क’ आणि काही प्रमाणात तंतुमय पदार्थ असतात. उकडलेला किंवा कमी तेलात शिजवलेला बटाटा संतुलित आहाराचा भाग होऊ शकतो. अर्थात, बटाट्यापासून तयार होणारे तळलेले पदार्थ वारंवार आणि जास्त प्रमाणात खाण्यापेक्षा विविध भाज्या, डाळी आणि इतर पौष्टिक पदार्थांसोबत त्याचा समतोल वापर करणं अधिक योग्य ठरतं. कारण बटाटा स्वतः साधा असला तरी त्याच्यापासून बनणारे पदार्थ कधी कधी तेल आणि मिठाच्या अतिरेकामुळे आरोग्यासाठी त्रासदायक ठरू शकतात.
बटाट्याचा आणखी एक मोठा गुण म्हणजे त्याची साठवणक्षमता आणि सहज उपलब्धता. योग्य पद्धतीने साठवून ठेवला तर तो काही काळ टिकतो. त्यामुळे बाजारात भाजी आणायला वेळ मिळाला नाही, घरात दुसरी भाजी उपलब्ध नाही किंवा अचानक पाहुणे आले, तरी बटाटा उपयोगी पडतो. पटकन उकडून त्याची भाजी करता येते, त्याचे काप तळता येतात किंवा मसालेदार सुकी भाजी बनवता येते. गृहिणींच्या दृष्टीने तर बटाटा म्हणजे स्वयंपाकघरातील हक्काचा मदतनीस!
मात्र या बटाट्याची एक गंमत आहे. तो प्रत्येक पदार्थात सामावून घेतला जात असला तरी स्वतःची ओळख कधीही हरवत नाही. सामोशातला बटाटा वेगळा, वड्यातला वेगळा, भाजीमधला वेगळा आणि पराठ्यातला वेगळा! मसाल्यांनुसार तो आपलं रूप बदलतो. कधी कुरकुरीत, कधी मऊसूत, कधी खमंग, तर कधी मसालेदार. परिस्थितीनुसार स्वतःला बदलण्याची ही त्याची क्षमता माणसालाही शिकण्यासारखी आहे.
खरं तर बटाट्याच्या या स्वभावात जीवनाचं एक छोटंसं तत्त्वज्ञान दडलेलं आहे. स्वतःचा बडेजाव न मिरवता इतरांशी जुळवून घेणं, प्रत्येक परिस्थितीत उपयोगी पडणं आणि आपल्या साधेपणातून आनंद निर्माण करणं, हे बटाटा आपल्याला शिकवतो. त्याला कोणत्याही भाजीत मिसळा, कोणत्याही मसाल्यात परता किंवा स्वतंत्र पदार्थ म्हणून वाढा; तो प्रत्येक वेळी आपली चव दाखवतोच.
आजच्या महागाईच्या काळातही बटाटा सर्वसामान्यांच्या खिशाला परवडणारा आणि पोटाला समाधान देणारा पदार्थ आहे. म्हणूनच तो केवळ शेतकऱ्याच्या शेतातील कंद नाही, तर सामान्य माणसाच्या ताटातील आनंद आहे. कधी वडा-पावच्या रूपाने रस्त्यावर भेटतो, तर कधी घरच्या साध्या वरणभातासोबत बटाट्याच्या भाजीच्या रूपाने!
असा हा मातीच्या कुशीत वाढलेला, साधेपणात सौंदर्य जपणारा, चवींच्या दुनियेत अनेक रूपं धारण करणारा बटाटा! त्याचं वर्णन करायचं तर एवढंच म्हणावंसं वाटतं -
‘रूप साधं, गुण अनेक;
ताटात हक्काचं स्थान एक!
नाश्ता असो वा भाजी
प्रत्येकात उपस्थितीला याच्या
सगळे असतात राजी.
खरोखरच, बटाटा हा केवळ एक कंद नाही, तर आपल्या खाद्यसंस्कृतीतला एक अढळ, बहुगुणी आणि चविष्ट सदस्य आहे!
लेखक, निवेदक, कवी
kprasad1959@gmail.com