ग्रीन गॉसिप्स
सांबारवडी- भाग्यश्री पटवर्धन
जुन्या काळी लोक केस आणि कपडे चकाचक करण्यासाठी ज्या नैसर्गिक किमयेचा वापर करायचे, त्या 'रिठा' नावाच्या अद्भुत वृक्षाची ही रंजक माहिती!
मित्रांनो, कल्पना करा की तुम्हाला एक असा जादूचा खजिना सापडला आहे, जो तुमचे केस चमकदार करतो, तुमचे मळलेले कपडे चकाचक करतो आणि अगदी तुमच्या आईचे सोन्या-चांदीचे दागिनेही नव्यासारखे चमकवतो! हा कोणताही महागडा मॉलमध्ये मिळणारा खजिना नाही, तर आपल्या घराशेजारी सहज आढळणारा 'रिठा' नावाचा एक वृक्ष आहे. आज आपण आंघोळीसाठी सुगंधी साबण, केस धुण्यासाठी शॅम्पू आणि कपडे धुण्यासाठी डिटर्जंट वापरतो. पण तुम्हाला माहिती आहे का, भारतात हे आधुनिक साबण येण्याआधी लोक याच एका झाडाच्या फळांनी सर्व काही स्वच्छ करत होते? रिठा हा भारतात नैसर्गिकरीत्या वाढणारा एक विलक्षण वृक्ष आहे. इंग्रजीमध्ये त्याला 'सोपनट' किंवा 'सोपबेरी' ट्री म्हणतात, तर त्याच्या शास्त्रीय नावाचा अर्थच मुळी 'साबण देणारा वृक्ष' असा होतो. म्हणूनच रिठा हा भारताचा खराखुरा नैसर्गिक साबण म्हणून ओळखला जातो.
भारतात रिठ्याच्या प्रामुख्याने तीन जाती आढळतात. कोकण किनाऱ्यापासून केरळच्या दाट जंगलांपर्यंत आणि उत्तर भारताच्या थंड हवेतही रिठ्याची झाडे डौलाने उभी असतात. जरी या जाती वेगवेगळ्या असल्या तरी सर्वांना आपण प्रेमाने 'रिठा' असंच म्हणतो. पूर्वीच्या काळी जेव्हा महागडे रेशमी कपडे धुण्याची वेळ येई, तेव्हा लोक केवळ रिठ्याचाच वापर करत. कारण रिठ्याचा मऊ फेस कपडे स्वच्छ तर करायचाच, पण कापडाचा नाजूकपणाही जपायचा. रिठ्याच्या झाडाला हिवाळ्यात छान फुलोरा येतो आणि फेब्रुवारी-मार्चच्या सुमारास त्याला द्राक्षाच्या घोसांसारखी दिसणारी, बोराच्या आकाराची हिरवी मऊ फळं लागतात. उन्हाळ्यात ही फळं सुकतात आणि जमिनीवर पडतात. ही वाळलेली फळं आपण वर्षभर साठवून वापरू शकतो.
रिठ्याच्या फळाची साल पाण्यात भिजवली की जादू झाल्यासारखा त्यातून भरपूर फेस तयार होतो! या फेसामुळेच संस्कृतमध्ये रिठ्याला 'फेनिल' म्हणजे 'फेसाळ पदार्थ' असं म्हटलं जातं. आजही अनेक घरांत केसांच्या आरोग्यासाठी शिकेकाईसोबत रिठा मिसळून नैसर्गिक शॅम्पू बनवला जातो. या झाडाची नावेही किती गमतीशीर आहेत पहा! संस्कृतमध्ये याला 'अरिष्टक', हिंदी-मराठीत 'रिठा', कोकणात 'रिंगणी' तर गुजरातीमध्ये 'अरिठा' म्हणतात. आजच्या काळात जेव्हा आपण पर्यावरणाचा विचार करतो, तेव्हा रिठा अधिकच महत्त्वाचा ठरतो. कारण हा साबण पाणी किंवा जमिनीला मुळीच प्रदूषित करत नाही. आयुर्वेदातही दमा किंवा विंचूदंशासारख्या उपचारांत याचे महत्त्व सांगितले आहे. रिठ्याच्या बिया मातीत लावल्या की त्यापासून नवीन रोप सहज तयार होते. झाडे आपल्याला सावली, हवा आणि औषधे देतात, पण रिठा हा आपला असा मित्र आहे जो आपली स्वच्छताही राखतो. त्यामुळे पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला हे झाड दिसेल, तेव्हा त्याला फक्त झाड न समजता भारताचा हजारो वर्षांचा 'नैसर्गिक साबण' म्हणून नक्की ओळखा आणि आपल्या निसर्गाचा हा वारसा जपण्यासाठी एक रिठ्याचं झाड नक्की लावा!
