विशेष
देवेंद्र दामोदर तांडेल
मुंबईच्या सात बेटांचा खरा वारसदार असलेला कोळी समाज जेव्हा ‘शिमगा’ साजरा करतो, तेव्हा तो केवळ होळी पेटवत नाही तर दर्याशी असलेले आपले आदिम नाते उजळवतो.किनाऱ्यावरच्या कोळीवाड्यांत धगधगणारी ही आग म्हणजे परंपरा, कृतज्ञता आणि नव्या मासेमारी हंगामाच्या आशेचा सामुदायिक उत्सव आहे.
मुंबई शहराचा उगम ज्या सात बेटांतून झाला, त्या बेटांचा खरा आणि मूळ धनी म्हणजे 'कोळी'. आजच्या झगमगत्या मुंबईच्या काँक्रीटच्या जंगलात जिथे अनेक जुन्या परंपरा काळाच्या पडद्याआड गेल्या, तिथे आपल्या संस्कृतीचा कणा ताठ ठेवून उभा आहे तो म्हणजे किनारपट्टीवरचा 'कोळीवाडा'. कोळी बांधवांसाठी वर्षातील सर्वात मोठा आणि जिव्हाळ्याचा सण म्हणजे 'शिमगा' (होळी). हा केवळ रंगांचा उत्सव नाही, तर तो 'नारळी पुनवे' नंतरचा दर्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणारा आणि नव्या मासेमारी हंगामाचा आशीर्वाद मागणारा एक महान सामुदायिक संस्कार आहे. फाल्गुन पौर्णिमेच्या रात्री जेव्हा चंद्राचे बिंब अथांग समुद्राच्या लाटांवर थुईथुई नाचू लागते, तेव्हा कोळीवाड्यांतील 'डोल' (मोठे ढोल) वाजू लागतात आणि वातावरणात एक वेगळीच धग निर्माण होते.
पांगऱ्याचे झाड आणि विधींचे शास्त्र
कोळीवाड्यातील होळीची रचना ही निव्वळ लाकडाची थप्पी नसते, तर त्यात निसर्गाचे प्राचीन शास्त्र दडलेले असते. या होळीच्या केंद्रस्थानी 'तंबाखूचे झाड' म्हणजेच ज्याला आपण 'पांगारा' (Erythrina) म्हणतो, तो खांब म्हणून रोवला जातो. पांगऱ्याला येणारी लालचुटूक फुले ही अग्नीच्या ज्वाळांचे प्रतीक मानली जातात. निसर्ग विज्ञानानुसार, जेव्हा वसंत ऋतूत इतर झाडे पानगळीमुळे शुष्क होतात, तेव्हा पांगारा मात्र फुलांनी बहरलेला असतो. हेच 'मृत्यूवर विजयाचे' आणि जीवनातील अक्षय चैतन्याचे लक्षण मानून याला होळीचा मुख्य मान दिला जातो.
या खांबाभोवती एरंडाच्या डहाळ्या, आंब्याचा पाला आणि वाळलेल्या गोवऱ्यांची वैशिष्ट्यपूर्ण रचना केली जाते. एरंडाचा वापर हा उष्णता शोषून घेण्यासाठी केला जातो, तर आंब्याचा पाला समृद्धीचे प्रतीक मानला जातो. होळी पेटवण्यापूर्वी या रचनेला मासे अर्पण करण्याची काही ठिकाणी प्रथा आहे, जी या समाजाची समुद्राशी असलेली अतूट नाळ स्पष्ट करते.
नऊवारीचा थाट आणि नैवेद्याची परंपरा
होळी प्रज्वलित करण्यापूर्वी कोळी भगिनी आपल्या पारंपरिक 'कास' घातलेल्या नऊवारी साड्या, अंगावर 'गाठला' आणि 'वाकी' सारखे पिढ्यानपिढ्या जपलेले सोन्याचे दागिने चढवून सज्ज होतात. हातात 'तांब्या' (मंगळकलश) घेऊन जेव्हा त्या होळीला प्रदक्षिणा घालतात, तेव्हा त्यांच्या मुखातून निघणारे 'फाग' (होळीची पारंपरिक गाणी) कोळीवाड्याच्या हवेत एक वेगळाच दरवळ निर्माण करतात. कोळी महिलांचा हा फेर धरून नाचण्याचा विधी हा केवळ करमणूक नसून, तो या अग्नीला दिलेली एक प्रकारची मानवंदना असते.
"होळी रे होळी, पुरणाची पोळी" या साध्या घोषणेच्या पलीकडे जाऊन, कोळी समाजात अग्नीला 'पुरणपोळी' आणि 'नारळाची करंजी' यांचा महानैवेद्य दाखवला जातो. विशेष म्हणजे, अनेक कोळी घराण्यांमध्ये या दिवशी 'हळदीची मासळी' किंवा वाळवलेल्या माशांचा (सुकट) खास बेत असतो. अग्नी शांत झाल्यावर त्यातील निखाऱ्यावर पुरणपोळीचा नैवेद्य ठेवून तो प्रसाद म्हणून ग्रहण केला जातो.
साहित्यातील अस्सल संदर्भ आणि ऐतिहासिक नोंदी
मुंबईच्या कोळी संस्कृतीचे प्रतिबिंब अनेक नामवंत लेखकांच्या लेखणीतून उमटले आहे. डॉ. सरोजिनी बाबर यांनी त्यांच्या 'मराठी लोकसंस्कृतीचे स्वरूप' या ग्रंथात या उत्सवाचे वर्णन करताना म्हटले आहे की, "कोकणच्या आणि मुंबईच्या किनारपट्टीवरचा 'शिमगा' हा केवळ सण नाही, तर तो कोळी जमातीचा 'अस्मिता-सोहळा' आहे. तांबड्या फुलांच्या पांगऱ्याच्या झाडाखाली जेव्हा कोळी बांधव एकत्र येतो, तेव्हा तो आपल्या घामाचे अर्घ्य अग्नीला देतो." हे विधान सिद्ध करते की, पांगारा आणि कोळी संस्कृतीचे नाते हे आदिम काळापासून चालत आलेले आहे.
तसेच, १९ व्या शतकातील मुंबईचे थोर अभ्यासक गोविंद नारायण माडगावकर यांनी १८६३ मध्ये लिहिलेल्या 'मुंबईचे वर्णन' या पुस्तकात नमूद केले आहे की, "कोळी लोक फाल्गुन मासी मोठी होळी रचून रात्रभर नाच-गाणी करतात. या दिवशी ते आपल्या नावांना (बोटींना) सजवून समुद्राची पूजा अर्चा करतात." आधुनिक साहित्यात पु. ल. देशपांडे यांनीही या संस्कृतीचा गौरव केला आहे. पुलांच्या मते, "मुंबईच्या छातीवर पाय रोवून उभा असलेला हा कोळी समाज जेव्हा शिमग्याचा ढोल वाजवतो, तेव्हा सात बेटांचे हृदय धडधडू लागते. त्यांच्या होळीच्या उजेडात मुंबईचे कृत्रिम दिवे फिके पडतात, कारण ही आग त्यांच्या रक्तातील आहे, केवळ लाकडातील नाही."
वाड्या-वाड्यांची आगळीवेगळी रीत: वारणी आणि कोम्बड
मुंबईतील प्रत्येक कोळीवाड्याने आपली भौगोलिक आणि ऐतिहासिक ओळख जपली आहे. खार दांडा कोळीवाड्यात गेल्यावर आपल्याला 'पाचवीची होळी' किंवा 'वारणी' पाहायला मिळते. मुख्य होळीच्या पाच दिवस आधी साजरी होणारी ही 'वारणी' म्हणजे आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतींना दिलेला उजाळा असतो. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, वसाहतकालीन काळात जेव्हा मच्छीमारांना मुख्य सणाच्या दिवशी समुद्रावर जावे लागे, तेव्हा त्यांनी आपली ही परंपरा जपण्यासाठी काही दिवस आधी होळी पेटवण्यास सुरुवात केली, जी आजही तितक्याच निष्ठेने पाळली जाते.
वरळी कोळीवाड्यात निघालेली 'कोम्बड मिरवणूक' हा तर डोळ्यांचे पारणे फेडणारा सोहळा असतो. पारंपरिक 'सुरका' (रुमाल) आणि 'कंटोपी' घातलेले तरुण जेव्हा कोळीगीतांच्या तालावर नाचतात, तेव्हा मुंबईचे शहरीपण कोठेतरी हरवून जाते. या उत्सवात 'बोंब मारणे' ही केवळ एक प्रथा नसून, ती मनातील अढी आणि नकारात्मकता अग्नीला अर्पण करण्याची पद्धत आहे. दुसरीकडे, वर्सोवा कोळीवाड्यात शिमग्याचा सोहळा हा 'बोटींच्या पूजे'साठी (नौका पूजा) प्रसिद्ध आहे. होळीच्या दुसऱ्या दिवशी, ज्याला आपण धुलीवंदन म्हणतो, त्या दिवशी कोळी बांधव अग्नीची पवित्र राख आपल्या बोटीच्या इंजिनला आणि सुकाणूला लावतात.
राख, दर्या आणि विज्ञानाचा मेळ
कोळी मच्छीमार हे चांद्र पंचांग आणि भरती-ओहोटीचे उत्तम जाणकार असतात. होळीच्या रात्री पेटलेला अग्नी आणि त्यानंतर मिळणारी राख (विभूती) याला ते अत्यंत पवित्र मानतात. ही राख समुद्रात अर्पण करण्यामागे एक श्रद्धा आहे. "समुद्र शांत व्हावा आणि मासळीचा दुष्काळ संपून जाळ्यात भरपूर 'पापलेट' आणि 'बोंबिल' यावेत."
वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहिले तर, फाल्गुन महिन्यात समुद्राचे वारे बदलतात, हे बदल स्वीकारण्यासाठी आणि निसर्गाशी जुळवून घेण्यासाठी हा सण एक मानसिक बळ देतो. अग्नीची उष्णता वातावरणातील जंतू नष्ट करण्यास मदत करते, तर राख समुद्राच्या पाण्याच्या गुणधर्मांवर सकारात्मक परिणाम करते, असे पारंपरिक समजुतीनुसार मानले जाते. या राखेला 'विभूती' म्हणून कपाळाला लावूनच कोळी बांधव होळीनंतर मासेमारीची पहिली सफर काढतात.
लोकसंगीत आणि सामूहिक नृत्याचा साज
कोळीवाड्यातील शिमगा हा 'डोल' आणि 'शहनाई'च्या स्वरांशिवाय अपूर्ण आहे. शिमग्याच्या रात्री गायली जाणारी गाणी ही अनेकदा समुद्रातील थरार, मासेमारीतील कष्ट आणि प्रियतमेच्या विरहावर आधारित असतात. "आयली होळी, कोळीवाड्याची आयली होळी" हे गाणे ऐकताच लहान मुलांपासून वृद्धांपर्यंत सर्वजण तालावर डोलू लागतात. नृत्यामध्ये समुद्राच्या लाटांची हालचाल प्रतिबिंबित होते, जी या समाजाची कलेप्रती असलेली उपजत जाण दर्शवते. हे सामूहिक नृत्य केवळ विरंगुळा नसून, तो समाजातील भेदभाव विसरून एकत्र येण्याचा मार्ग आहे.
शहरीकरणाचे ग्रहण आणि जिद्दीचा वारसा
आज मुंबईचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. कोस्टल रोड, विकासप्रकल्प आणि वाढते शहरीकरण यामुळे कोळीवाड्यांच्या मोकळ्या जागा आक्रसत आहेत. होळी पेटवण्यासाठी पूर्वीच्या मोकळ्या जागा आता उरल्या नाहीत, तरीही कोळी बांधवांनी आपली जिद्द सोडलेली नाही. रस्ते अरुंद झाले तरी त्यांच्या हृदयातील श्रद्धा विशाल आहे.
कुलाबा, माझगाव, सायन ते कफ परेड पर्यंतच्या प्रत्येक कोळीवाड्यात आजही एक समान धागा दिसतो, तो म्हणजे सामुदायिक एकीचा. नवीन पिढी उच्चशिक्षित झाली असली, परदेशात स्थायिक झाली असली, तरी शिमग्याला मात्र आपला कोळीवाडा कधीच विसरत नाही. शिमगा म्हणजे कोळी बांधवांसाठी केवळ सण नाही, तर तो त्यांच्या अस्तित्वाचा उत्सव आहे. जेव्हा होळीची ज्वाला आकाशात झेपावते, तेव्हा कोळी समाज एका क्षणासाठी जमिनीवर स्थिर होतो, समुद्राच्या अथांग लयीला वंदन करतो आणि पुढच्या सफरीसाठी लाटांकडे आशीर्वाद मागतो. ही ज्वाला केवळ लाकडांची नसते, तर ती एका संस्कृतीची असते जी शतकानुशतके मुंबईला आपल्या मुळांशी जोडून ठेवत आली आहे.
अध्यक्ष, अखिल महाराष्ट्र मच्छिमार
कृती समिती
devendra.tandel@gmail.com
