प्रासादिक म्हणे
प्रसाद कुळकर्णी
हिरवागार निसर्ग, सण-उत्सवांची रेलचेल आणि भक्तिमय वातावरण यामुळे श्रावणाला विशेष महत्त्व आहे. या काळातील खाद्यपदार्थही तितकेच वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. उपवासाच्या खिचडीपासून नारळी भात आणि गोपाळकाल्यापर्यंत प्रत्येक पदार्थ श्रावणाच्या परंपरा, चवी आणि आठवणी जपतो.
श्रावण महिना म्हणजे निसर्गाच्या हिरवाईने नटलेला, सण-उत्सवांनी बहरलेला आणि धार्मिक श्रद्धेने भारलेला काळ. हिंदू पंचांगातील हा महिना भारतीय संस्कृतीत विशेष महत्त्वाचा मानला जातो. श्रावणातील सोमवार, मंगळागौर, नागपंचमी, नारळी पौर्णिमा, रक्षाबंधन, जन्माष्टमी अशा विविध सणांमुळे घराघरांत आनंदाचं वातावरण असतं. या सणांचा अविभाज्य भाग म्हणजे त्या त्या दिवसानुसार तयार होणारे पारंपरिक खाद्यपदार्थ.
श्रावणातील आहार हा केवळ चवीपुरता मर्यादित नसतो. त्यामागे ऋतू, स्थानिक उपलब्धता, धार्मिक परंपरा, उपवासाच्या प्रथा आणि कुटुंबाच्या सांस्कृतिक आठवणी यांचा सुंदर मिलाफ असतो.
श्रावणातील अनेक दिवशी उपवास किंवा फलाहार करण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे नेहमीच्या धान्यांऐवजी साबुदाणा, वरीचे तांदूळ, राजगिरा, शेंगदाणे, बटाटा, रताळी, फळं, दूध-दही यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
साबुदाण्याची खिचडी हा उपवासातील सर्वाधिक लोकप्रिय पदार्थ. भिजवलेला साबुदाणा, भाजलेले शेंगदाणे, बटाटा, हिरवी मिरची, जिरं यामुळे खिचडीला वैशिष्ट्यपूर्ण चव येते. साबुदाणा वडा, साबुदाण्याचं थालीपीठ, राजगिऱ्याच्या पुऱ्या आणि वरीच्या तांदळाचा भात हे पदार्थ अनेक घरांमध्ये आवडीने केले जातात.
रताळ्याचे काप, बटाट्याची भाजी, दह्याची कढी आणि फळांचे विविध प्रकार हे उपवासाच्या ताटाची शोभा वाढवतात.
श्रावणी सोमवार किंवा शनिवार, या दिवशी अनेक कुटुंबांत उपवास केला जातो. साग्रसंगीत पूजा अर्चा करून काही ठिकाणी दूध, दही, फळं, खिरीचे पदार्थ किंवा उपवासाचे पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण केले जातात.
घरच्या परंपरेनुसार या दिवशी साधं, सात्त्विक आणि कमी मसालेदार(ज्याला शिवराक म्हणजे कांदा लसूण नसलेलं)जेवण करण्याची पद्धत आढळते. त्यामुळे अन्न हे केवळ भोजन न राहता भक्तीचा एक भाग बनतं.
श्रावणातील मंगळागौर हा विशेषतः महिलांच्या उत्साहाचा आणि पारंपरिक खेळांचा सण. मंगळागौरीच्या पूजेनंतर अनेक ठिकाणी ,घरी आलेल्या महिलांना फराळाचे पदार्थ दिले जातात.
खोबऱ्याची वडी, लाडू, करंज्या, चिवडा, भाजणीचे पदार्थ, शंकरपाळे, धपाटे, पुरणाचे पदार्थ अशा विविध खाद्यपदार्थांनी फराळाची ताटं सजतात. घरच्या घरी केलेल्या या पदार्थांमध्ये प्रेमाचा आणि आपलेपणाचा स्वाद मिसळलेला असतो.
नागपंचमी हा श्रावणातील पहिला महत्त्वाचा सण. महाराष्ट्रातील काही भागांत या दिवशी विशिष्ट पदार्थ करण्याची परंपरा आहे. काही कुटुंबांत नागपंचमीच्या दिवशी तवा न वापरण्याची किंवा चुलीवर विशिष्ट प्रकारचे पदार्थ न करण्याची प्रथा आढळते. त्याऐवजी दिंड, उकडीचे पदार्थ, लाह्या, दहीभात किंवा स्थानिक परंपरेनुसार इतर पदार्थ केले जातात.
नारळी पौर्णिमा म्हटलं की सर्वप्रथम आठवतो तो नारळी भात. तांदूळ, गूळ, नारळ, वेलची आणि तुपाचा सुगंध यांचा सुंदर मिलाफ म्हणजे नारळी भात.
काही घरांत नारळी पाक, नारळाच्या करंज्या, नारळाच्या वड्या किंवा इतर गोड पदार्थही केले जातात. समुद्राशी जोडलेल्या कोळी समाजाच्या जीवनात नारळी पौर्णिमेला विशेष महत्त्व असल्यामुळे या सणाच्या खाद्यपरंपरेलाही वेगळी सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे.
श्रीकृष्ण जन्माष्टमीच्या निमित्ताने दूध, दही, लोणी, पोहे, तूप आणि विविध गोड पदार्थांना विशेष महत्त्व असते. कृष्णाला लोणी आणि दही प्रिय असल्याच्या सांस्कृतिक कल्पनेमुळे या पदार्थांचा नैवेद्यात समावेश केला जातो.
काही घरांत गोकुळाष्टमीसाठी दहीपोहे, गोपाळकाला, तुपातील पदार्थ, लाडू आणि खिरीचे प्रकार केले जातात. विविध धान्यं, कडधान्यं, फळं, दही याचा मिलाफ असलेला गोपाळकाला हा सामूहिकतेचं सुंदर प्रतीक आहे.
श्रावणातील सणांमध्ये गोड पदार्थांना विशेष स्थान आहे. पुरणपोळी, खीर, लाडू, वड्या, करंज्या, मोदकासारखे पदार्थ घराघरांत वेगवेगळ्या प्रसंगी केले जातात.
गुळाचा वापर असलेले पदार्थ श्रावणातील पारंपरिक पाककृतींमध्ये विशेष आढळतात. गूळ, नारळ, तीळ, शेंगदाणे, राजगिरा आणि तांदूळ यांपासून तयार होणारे पदार्थ चवीसोबतच घरच्या परंपरेची आठवण करून देतात.
पावसाळ्यात निसर्ग हिरवागार होतो आणि अनेक प्रकारच्या भाज्या, पालेभाज्या बाजारात उपलब्ध होतात. त्यामुळे श्रावणातील जेवणात हिरव्या भाज्यांना महत्त्वाचं स्थान असतं.
श्रावणातील पदार्थांचं खरं वैशिष्ट्य त्यांच्या चवीत जितकं आहे, तितकंच ते आठवणींमध्ये आहे. आजीच्या हातची साबुदाण्याची खिचडी, आईने केलेला नारळी भात, मंगळागौरीच्या दिवशी केलेल्या करंज्या किंवा जन्माष्टमीचा गोपाळकाला, हे पदार्थ एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे फक्त कृती म्हणून जात नाहीत, तर त्यांच्यासोबत संस्कार आणि आठवणीही पुढे जातात.
आजच्या धावपळीच्या जीवनात स्वयंपाकाच्या पद्धती बदलल्या आहेत. तयार पदार्थ, आधुनिक उपकरणं आणि झटपट पाककृती यामुळे पारंपरिक पदार्थ करण्यासाठी लागणारा वेळ कमी झाला आहे. तरीही श्रावणातील सण आले की अनेक घरांत जुन्या पाककृती पुन्हा जिवंत होतात.
सोशल मीडिया आणि खाद्यविषयक माध्यमांमुळे पारंपरिक पदार्थांना नव्या पिढीपर्यंत पोहोचण्याची संधीही मिळाली आहे. पारंपरिक चव कायम ठेवून क्रुती आणि पद्धतीत आधुनिकता आणली जात आहे. हा बदल खाद्यसंस्कृतीच्या जिवंतपणाचं लक्षण आहे.
श्रावणातील खाद्यपदार्थ हे भारतीय संस्कृतीतील श्रद्धा, आरोग्यदायी आहार, स्थानिक परंपरा आणि कौटुंबिक जिव्हाळा यांचा सुंदर संगम आहेत. साबुदाण्याच्या खिचडीपासून नारळी भातापर्यंत, गोपाळकाल्यापासून मंगळागौरीच्या फराळापर्यंत प्रत्येक पदार्थामागे एक कथा आहे आणि प्रत्येक चवीमागे एक आठवण आहे.
म्हणूनच श्रावणातील भोजनाकडे केवळ ‘काय खावं?’ या प्रश्नाच्या दृष्टीने पाहण्यापेक्षा ‘आपल्या परंपरेतून काय जपावं?’ या भावनेने पाहिलं पाहिजे. बदलत्या काळातही या पाकपरंपरा जपल्या, नव्या पिढीला शिकवल्या आणि त्यामागील सांस्कृतिक अर्थ समजावून सांगितला, तर श्रावणाची चव पुढील पिढ्यांपर्यंत नक्कीच पोहोचेल.
श्रावण म्हणजे हिरवाईचा उत्सव, भक्तीचा सुगंध आणि पारंपरिक चवींची अविस्मरणीय मेजवानी!
लेखक, निवेदक, कवी
kprasad1959@gmail.com
