प्रासादिक म्हणे
प्रसाद कुळकर्णी
दोन ब्रेडच्या तुकड्यांत सामावलेलं चवींचं जग म्हणजे सँडविच! भारतीय मसाल्यांचा झणझणीतपणा, पाश्चात्य चीजचा स्वाद आणि मुंबईच्या मसाला टोस्टची खास खुमारी यामुळे सँडविचने जागतिक खाद्यसंस्कृतीत मानाचं स्थान मिळवलंय. जागतिक सँडविच दिनानिमित्त या लोकप्रिय पदार्थाच्या प्रवासाचा घेतलेला आढावा!
खाद्यसंस्कृती ही केवळ भूक भागवण्याचं साधन नसून ती माणसाच्या जीवनशैलीचा, आवडीनिवडींचा, सर्जनशीलतेचा आणि बदलत्या काळाचा आरसाही असते. जगभरातील खाद्यपदार्थांच्या विविधतेत काही पदार्थ असे आहेत, की ज्यांनी आपल्या साधेपणातून आणि चविष्टपणातून सर्वांच्या मनात खास स्थान निर्माण केलेलं आहे. सँडविच हा त्यांपैकीच एक लोकप्रिय खाद्यपदार्थ! दोन ब्रेडच्या स्लाइसमध्ये विविध भाज्या, चीज, लोणी, चटणी, सॉस किंवा इतर आवडीचे पदार्थ भरून तयार होणारं सँडविच आज जगभरातील आबालवृद्धांच्या पसंतीला उतरलं आहे. दरवर्षी ३ नोव्हेंबर हा दिवस अनेक ठिकाणी जागतिक सँडविच दिन म्हणून साजरा केला जातो.
सकाळच्या घाईतला नाश्ता असो, शाळेच्या डब्यातील आवडता पदार्थ असो, कार्यालयातील मधल्या वेळेची भूक असो किंवा मित्र-मैत्रिणींसोबतचा छोटासा खाद्यसोहळा असो, सँडविच प्रत्येक प्रसंगाला सहजपणे सामावून घेतं. कमी वेळात तयार होणारा, सहज नेता येणारा आणि आपल्या आवडीनुसार बदलता येणारा हा पदार्थ म्हणजे आधुनिक जीवनशैलीला लाभलेली एक चविष्ट देणगीच!
सँडविचचं सर्वांत मोठं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील वैविध्य! एकाच पदार्थात असंख्य चवी, रंग आणि कल्पना सामावू शकतात. प्रत्येक व्यक्तीच्या आवडीनुसार सँडविच तयार करता येतं. त्यामुळेच जगभरात त्याचे अनेक प्रकार विकसित झाले आहेत.
काकडी, टोमॅटो, कांदा, उकडलेला बटाटा, बीट, कोबी, चीज आणि हिरवी चटणी यांच्या सहाय्याने तयार होणारे व्हेज सँडविच भारतीय घराघरांत लोकप्रिय आहे. भाज्यांच्या रंगसंगतीमुळे ते दिसायलाही आकर्षक वाटतं.
तर, लोण्याचा हलका स्पर्श, वितळलेलं चीज, मसालेदार बटाट्याचं सारण आणि भाज्यांची चव यांचा मिलाफ म्हणजे ग्रिल्ड सँडविच! सँडविच मेकर किंवा तव्यावर भाजल्यामुळे ब्रेड कुरकुरीत होतो. बाहेरून खमंग आणि आतून मऊसर असलेले हे सँडविच अनेकांच्या आवडीचं आहे.
चीज आवडणाऱ्यांसाठी चीज सँडविच म्हणजे खास पर्वणीच! त्यात टोमॅटो, स्वीट कॉर्न, ढोबळी मिरची किंवा इतर भाज्या घातल्यास चव आणि पौष्टिकता वाढवता येते.
सँडविचचा विषय निघाला की मुंबईच्या सँडविच संस्कृतीचा उल्लेख केल्याशिवाय हा लेख पूर्ण होऊ शकत नाही. मुंबईचं बॉम्बे व्हेज सँडविच हे शहराच्या खाद्यसंस्कृतीतील एक खास आकर्षण आहे. पांढऱ्या ब्रेडच्या स्लाइसमध्ये बटर, हिरवी चटणी, उकडलेले बटाटे, काकडी, टोमॅटो, कांदा आणि बीट यांचे थर लावले जातात. त्यावर चाट मसाला किंवा सँडविच मसाला भुरभुरवला की त्याची चव आणखी खुलते. काही ठिकाणी या सँडविचवर किसलेलं चीज किंवा शेव घातली जाते, तर काही विक्रेते ते तव्यावर किंवा ग्रिलमध्ये भाजून देतात. एका साध्या सँडविचमध्ये मसाल्याचा झणझणीतपणा, चटणीचा तिखटपणा आणि भाज्यांचा ताजेपणा यांचा सुरेख संगम अनुभवायला मिळतो.
मुंबईच्या महाविद्यालयांबाहेर, रेल्वे स्थानकांजवळ, बाजारपेठांमध्ये आणि कार्यालयांच्या परिसरात सँडविचचे स्टॉल सहज दिसतात. गडबडीच्या जीवनात कमी वेळात पोट भरण्याचा हा सोपा पर्याय अनेकांना आवडतो. मुंबईप्रमाणेच पुणे, नाशिक, कोल्हापूरसह महाराष्ट्रातील अनेक शहरांत स्थानिक आवडीनुसार सँडविचचे विविध प्रकार लोकप्रिय आहेत. पनीर टिक्का, मसाला टोस्ट, कॉर्न-चीज अशा प्रकारांतून प्रत्येक शहराने सँडविचला आपली खास चव दिली आहे.
मसाला टोस्ट सँडविच हा चविष्ट आणि लोकप्रिय प्रकार. बटर व चटणी लावलेल्या ब्रेडच्या कापांमध्ये बटाटा, मटार, टोमॅटोची सुकी भाजी आणि टोमॅटो, काकडी, बीट, कांद्याचे पातळ काप रचले जातात. त्यानंतर हे सँडविच लांब दांड्याच्या हँड टोस्टरमध्ये कोळशाच्या शेगडीवर किंवा स्टोव्हवर कुरकुरीत भाजलं जातं. त्याचे चार त्रिकोणी तुकडे करून बटर पेपरमध्ये ठेवले जातात. वरून बटरचा थर आणि हिरव्या चटणीची जोड मिळताच हे चविष्ट मसाला टोस्ट सँडविच खवय्यांच्या हातात पोहोचतं.
घरगुती सँडविचसाठी ठराविक पाककृतीची गरज नसते. घरातील उपलब्ध साहित्य, उरलेल्या भाज्या, उकडलेले बटाटे, पनीर, मका, गाजर किंवा चणे वापरून चविष्ट सारण तयार करता येते. लहान मुलांना भाज्या खाण्याची आवड लागावी यासाठी रंगीत भाज्या, आकर्षक आकारातील ब्रेड आणि सौम्य चटणी वापरून सँडविच सजवता येतं.
आजच्या वेगवान जीवनात वेळेचं व्यवस्थापन महत्त्वाचं झालं आहे. शिक्षण, नोकरी, प्रवास, घरकाम आणि इतर जबाबदाऱ्यांमुळे प्रत्येक वेळी साग्रसंगीत स्वयंपाक करणं शक्य होत नाही. अशा वेळी सँडविचसारखे पदार्थ उपयोगी पडतात.
ते सहजपणे डब्यात नेता येतं, आवडीनुसार तयार करता येतं आणि योग्य घटक वापरल्यास पौष्टिकही बनवता येतं. कार्यालयातील सहकारी, महाविद्यालयातील मित्र-मैत्रिणी किंवा प्रवासातील सहप्रवासी यांच्यासोबत सँडविच वाटून खाण्यातही एक वेगळाच आनंद असतो.
थोडक्यात, सँडविच हा दिसायला साधा पदार्थ; पण त्याच्या दोन ब्रेडच्या तुकड्यांमध्ये चवींचं एक मोठं विश्व सामावलेलं आहे. कधी हिरव्या चटणीचा तिखटपणा, कधी भाज्यांचा ताजेपणा, कधी चीजचा मऊसर स्वाद, तर कधी ग्रिल केलेल्या ब्रेडचा खमंगपणा, प्रत्येक घास एक वेगळा अनुभव देतो.
सँडविचची खरी गंमत त्याच्या साधेपणात आणि बदलत्या स्वरूपात आहे. एका देशातील पारंपरिक पदार्थ दुसऱ्या देशात जाऊन नवं रूप धारण करतो. स्थानिक साहित्य, कौटुंबिक पाककृती आणि वैयक्तिक आवड यांचा संगम त्यात घडतो. म्हणूनच सँडविच हे जागतिकीकरणाच्या काळातील खाद्यसंस्कृतीचं एक सुंदर प्रतीक मानता येईल. दोन ब्रेडच्या तुकड्यांमध्ये भरलेलं थोडेसं सारण, चवीपुरती चटणी आणि मनापासून केलेली तयारी आनंदाची एक छोटी मेजवानी ठरू शकते.
लेखक, निवेदक, कवी
kprasad1959@gmail.com