प्रासादिक म्हणे

प्रसाद कुळकर्णी

गणेशोत्सव म्हणजे भक्तीबरोबरच चव, परंपरा आणि कौटुंबिक आठवणींचा उत्सव. महाराष्ट्रातील उकडीच्या मोदकापासून दक्षिणेतील कोझुकट्टई आणि गोव्याच्या पातोळ्यांपर्यंत, बाप्पाच्या नैवेद्यातून भारताची समृद्ध खाद्यसंस्कृती अनुभवायला मिळते.

गणेश चतुर्थी हा केवळ धार्मिक उत्सव नाही, तर तो भारतीय संस्कृतीतील श्रद्धा, परंपरा, कौटुंबिक जिव्हाळा आणि खाद्यसंस्कृती यांचा सुंदर संगम आहे. गणपती बाप्पांचं आगमन झालं की, घराघरांत पूजा, आरती, सजावट आणि प्रसादाची लगबग सुरू होते. या उत्सवात नैवेद्याला विशेष महत्त्व असतं. महाराष्ट्राच्या घराघरांत उकडीचे मोदक हा केंद्रबिंदू असला, तरी भारताच्या वेगवेगळ्या भागांत गणेशाला अर्पण केले जाणारे पदार्थ तेथील स्थानिक धान्य, फळं, गूळ, नारळ आणि पाकपरंपरेनुसार बदलतात.

अनेक घरांत माव्याचे पेढे मोदक यासोबतच पंचखाद्य हा पदार्थ प्रसादासाठी ठेवला जातो. लाह्या, गुळ, डाळं, सुकं खोबरं, शेंगदाणे यापासून पंचखाद्य हा पदार्थ बनवला जातो.

गणेश चतुर्थी आणि मोदक हे जणू एकमेकांचे समानार्थीच झाले आहेत. महाराष्ट्रात विशेषतः उकडीचे मोदक मोठ्या प्रेमाने केले जातात. तांदळाच्या पिठाची मऊ, नाजूक उकड तयार करून तिच्या पारीत खोबरं आणि गुळाचं सारण भरलं जातं. त्याला कळ्या पाडून हे मोदक वाफेवर शिजवले जातात. गरमागरम मोदकावर तूप सोडलं की त्याचा सुगंध आणि चव दोन्ही अवर्णनीय होतात.

मोदकाचं रूप मात्र प्रदेशानुसार बदलतं. कुठे तो तळलेला असतो, कुठे तांदळाच्या पिठाऐवजी गव्हाचा किंवा इतर पिठाचं आवरण वापरलं जातं, तर दक्षिण भारतात त्याच्याशी साधर्म्य असणाऱ्या पदार्थांना कोझुकट्टई, मोदकम, कडुबू, कुडुमुलू अशी वेगवेगळी नावं आहेत.

महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाच्या दिवसांत प्रत्येक घराची खाद्यपरंपरा थोडी वेगळी असली तरी काही पदार्थांचं स्थान विशेष असतं. पुरणपोळी हा त्यातील महत्त्वाचा पदार्थ. चणाडाळ आणि गूळ यांचं सुगंधी पुरण, त्यात वेलची-जायफळाची चव आणि वरून साजूक तूप ही मेजवानी गणेशोत्सवाला अधिक समृद्ध करते. पुरणपोळीला महाराष्ट्रातील अनेक सणांमध्ये विशेष स्थान असून गणेश चतुर्थीही त्यापैकी एक आहे.

याशिवाय बटाट्याची भाजी, अळूची भाजी, काकडीची कोशिंबीर, दही, श्रीखंड, कऱंजी, चकली, लाडू, कोथिंबीर वडी अशा पदार्थांनी सणाचा बेत खुलतो. प्रदेश, कुटुंब आणि घरच्या परंपरेनुसार या पदार्थांची निवड बदलते.

गणेश चतुर्थीच्या दिवशी केली जाणारी ‘ऋषीची भाजी’ ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक खाद्यसंस्कृतीतील एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा आहे. भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीच्या दिवशी गणपतीची प्रतिष्ठापना झाल्यानंतर अनेक घरांमध्ये ऋषी पंचमीच्या दिवशी ही मिश्र भाजी केली जाते. ऋषीची भाजी म्हणजे अनेक प्रकारच्या पालेभाज्या, कंदमुळे आणि फळभाज्या एकत्र करून केलेली पारंपरिक मिश्र भाजी. प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार तिच्यातील भाज्यांची संख्या आणि प्रकार बदलतात.

यामध्ये साधारणपणे भोपळा, दुधी भोपळा, शेवगा, सुरण, अळू, चवळी, लाल माठ, कच्ची केळी, घोसाळे, रताळे, सुरण, मक्याचे कणीस अशा विविध भाज्यांचा समावेश केला जातो. काही ठिकाणी उपलब्ध असलेल्या स्थानिक रानभाज्यांनाही महत्त्व दिले जाते.

ऋषीची भाजी’ या नावामागे ऋषी-मुनींच्या साध्या, सात्त्विक आणि निसर्गाशी जोडलेल्या जीवनपद्धतीची ही आठवण आहे, अशी लोकपरंपरा मानली जाते. अनेक भाज्या एकत्र करून बनविलेली ही भाजी निसर्गातील विविधतेचं प्रतीक मानली जाते.

महाराष्ट्राच्या मोदकाशी कर्नाटकात जवळचं नातं सांगणारा पदार्थ म्हणजे कडुबू. तांदळाचं पीठ, नारळ आणि गूळ यांपासून तयार होणाऱ्या या पदार्थाचे विविध प्रकार आढळतात. काही ठिकाणी करजिगे/करंजीही केली जाते. बाहेरून कुरकुरीत आणि आतून गोड सारण असलेला हा पदार्थ सणाच्या फराळाची शोभा वाढवतो.

कर्नाटकातील काही भागांत गणेशाला पंचकज्जाय नावाचा नैवेद्यही अर्पण केला जातो. खोबरं, भाजलेली डाळ, साखर, तूप आणि तीळ यांसारख्या घटकांपासून तयार होणाऱ्या या मिश्रणाच्या स्थानिक पद्धती वेगवेगळ्या आहेत.

तमिळनाडूमध्ये गणेश चतुर्थीला कोझुकट्टई हा पदार्थ विशेष लोकप्रिय आहे. तांदळाच्या पिठापासून तयार केलेल्या या पदार्थात नारळ आणि गुळाचं सारण भरलं जातं. काही प्रकार गोड असतात, तर काही प्रकार खारटही असतात. म्हणजेच महाराष्ट्रातील उकडीचा मोदक आणि दक्षिण भारतातील कोझुकट्टई यांच्यातील साम्य केवळ आकारापुरतं नाही; त्यामागे तांदूळ, नारळ आणि गूळ या स्थानिक घटकांवर आधारित एक व्यापक भारतीय पाकपरंपरा दिसते.

गोव्याच्या खाद्यसंस्कृतीत गणेशोत्सवात पातोळे हा अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण पदार्थ केला जातो. तांदळाच्या पिठाचं मिश्रण हळदीच्या पानावर पसरवून त्यात नारळ-गुळाचं सारण भरलं जातं आणि मग ते वाफवलं जातं. हळदीच्या पानामुळे या पदार्थाला एक वेगळा सुगंध मिळतो. गोव्याच्या तसेच कोकणी संस्कृतीतील हा पदार्थ स्थानिक निसर्ग आणि पाकपरंपरेचं सुंदर उदाहरण आहे.

गणेशोत्सवातील पदार्थांचं वैशिष्ट्य फक्त त्यांच्या चवीत नाही. घरातील सर्व मंडळींनी एकत्र येऊन पदार्थ तयार करणं हीदेखील या खाद्यपरंपरेची महत्त्वाची बाजू आहे. आजी मोदकाच्या कळ्या शिकवते, आई सारणाची चव पाहते, मुलं मोदक मोजतात आणि घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती नैवेद्याची तयारी पाहतात. अशा छोट्या-छोट्या प्रसंगांतून हा सण कौटुंबिक आठवणींचा एक भाग बनतो.

पूर्वी अनेक पदार्थ घरच्या घरी करण्याची परंपरा होती. त्यामुळे पदार्थ तयार करण्याची पद्धत ही एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे मौखिक स्वरूपात पोहोचत असे. प्रत्येक घराचा मोदक थोडा वेगळा. कुठे गूळ अधिक, कुठे खोबरं अधिक, कुठे वेलची-जायफळाचा सुगंध अधिक- अशी चवीची स्वतःची ओळख तयार होत असे.

आजच्या काळात पारंपरिक पदार्थांसोबत अनेक नवीन प्रयोगही होत आहेत. चॉकलेट मोदक, खवा मोदक, ड्रायफ्रूट मोदक, विविध आकारांचे मोदक असे अनेक प्रकार बाजारात आणि घरगुती स्वयंपाकघरात दिसतात. पारंपरिक उकडीच्या मोदकासोबत अशा आधुनिक आवृत्त्यांनी नव्या पिढीलाही या सणाच्या खाद्यपरंपरेशी जोडलं आहे. मात्र पारंपरिक मोदकाची सांस्कृतिक ओळख मात्र अजूनही कायम आहे.

गणेश चतुर्थीच्या निमित्ताने भारताच्या खाद्यसंस्कृतीकडे पाहिलं तर एक सुंदर गोष्ट जाणवते, पदार्थांची नावं आणि रूपं बदलतात; पण भावनेचा गाभा तोच राहतो. महाराष्ट्रात उकडीचा मोदक, कर्नाटकात कडुबू, तमिळनाडूत कोझुकट्टई, आंध्र-तेलंगणात उंद्राळू आणि गोव्यात पातोळे- हे पदार्थ वेगवेगळ्या प्रदेशांचे प्रतिनिधित्व करतात. तरीही त्यांत तांदूळ, नारळ, गूळ, डाळी, तूप यांसारख्या स्थानिक आणि सहज उपलब्ध घटकांचा सुंदर वापर दिसतो.

गणेश चतुर्थीच्या नैवेद्याच्या ताटात ठेवलेला प्रत्येक पदार्थ हा केवळ अन्नपदार्थ नसतो; त्यामागे श्रद्धा, ऋतू, स्थानिक शेती, कुटुंबाची परंपरा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेल्या आठवणी असतात. म्हणूनच गणेशोत्सवातील खाद्यसंस्कृतीचा अभ्यास केला की, भारताची सांस्कृतिक विविधता अधिक जवळून जाणवते.

मोदकातील गोडवा असो, पुरणपोळीतील घरगुती प्रेम असो, कोझुकट्टईतील दक्षिणेचा सुगंध असो किंवा पातोळ्यातील कोकणी मातीचा दरवळ- गणेशोत्सवातील प्रत्येक पदार्थ ‘अन्न हे पूर्णब्रह्म’ या भारतीय भावनेचा अनुभव देतो.

गणपती बाप्पांचे आगमन म्हणजे भक्तीचा उत्सव; आणि त्या भक्तीला जेव्हा घरच्या स्वयंपाकाचा सुगंध लाभतो, तेव्हा सण केवळ साजरा होत नाही, तर तो चवीत, आठवणीत आणि संस्कारांत कायमचा जपला जातो.

लेखक, निवेदक, कवी

kprasad1959@gmail.com