मुंबई : गेल्या अनेक वर्षांपासून आर्थिक संकटाशी झुंजणाऱ्या एसटी महामंडळाची परिस्थिती सुधारणासाठी वेगवेगळ्या योजना राबवल्या जात आहेत. आता महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाची आर्थिक स्थिती सुधारण्याच्या उद्देशाने, मनुष्यबळावरील खर्च कमी करण्यासाठी योग्य मार्गांवर वाहकमुक्त बस सेवांना प्राधान्य देण्याचे निर्देश परिवहन मंत्री प्रताप सरनाईक यांनी दिले आहेत.
महसूल वाढवणे, अनावश्यक खर्च टाळणे आणि उपलब्ध संसाधनांचा अधिक चांगला वापर करणे या व्यापक प्रयत्नांचाच हा एक भाग आहे. तथापि, हे मॉडेल लांब पल्ल्याच्या सेवांपर्यंत विस्तारताना व्यावहारिक आव्हाने उभी राहू शकतात, विशेषतः अपघात किंवा बिघाडाच्या प्रसंगी प्रवाशांची व्यवस्था करताना अडचण येऊ शकते.
हे वाहकमुक्त मॉडेल मुंबई-पुणे आणि मुंबई-ठाणे यांसारख्या कमी अंतराच्या मार्गांवर प्रायोगिक तत्त्वावर राबवले जात आहे; जिथे डिजिटल तिकीट, क्यूआर कोड आणि स्मार्ट कार्ड्समुळे वाहकाची गरज कमी होऊ शकते. हे मॉडेल निवडक सेवांवरील मनुष्यबळाचा खर्च कमी करण्यास एसटी महामंडळाला मदत करू शकते. परंतु, ज्या लांब पल्ल्याच्या मार्गांवर प्रवासादरम्यान प्रवाशांना मदतीची गरज भासू शकते, तिथे अशी व्यवस्था काम करू शकेल का, याचे मूल्यांकन अधिकाऱ्यांना करावे लागेल. उदाहरणार्थ, बस नादुरुस्त झाल्यास प्रवाशांची सोय करणे, दुसरी बस बदलताना त्यांना मार्गदर्शन करणे आणि सामान किंवा इतर गरजांमध्ये मदत करणे हे काम वाहक करू शकतो.
एखाद्या निर्जन ठिकाणी बसमध्ये तांत्रिक बिघाड झाल्यास किंवा प्रवाशांना दुसऱ्या वाहनात हलवावे लागल्यास हे अधिक आव्हानात्मक ठरू शकते.
सरनाईक म्हणाले की, महामंडळाने आर्थिक स्थिती सुधारण्यासाठी केवळ भाडेवाढीवर अवलंबून राहू नये. ‘फक्त तिकिटांचे दर वाढवून एसटी महामंडळाची आर्थिक स्थिती सुधारू शकत नाही. खर्च कमी करून महसूल वाढवणे आणि चांगल्या सेवा देणे हाच शाश्वत मार्ग आहे,’ असे ते म्हणाले.
प्रवाशांच्या गरजा महामंडळाच्या योजनांच्या केंद्रस्थानी राहिल्या पाहिजेत यावर त्यांनी भर दिला. ते म्हणाले की, एसटी महामंडळ ही केवळ सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था नसून जनतेच्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे.
खर्च कपातीचा मार्ग मिळेल
वाहकमुक्त मॉडेल एसटी महामंडळाला खर्च कपातीचा एक मार्ग नक्कीच देऊ शकते; परंतु त्याचा विस्तार करताना योग्य मार्गांची निवड, विश्वासार्ह डिजिटल तिकीट प्रणाली आणि प्रवाशांच्या मदतीसाठी स्पष्ट व्यवस्था असणे आवश्यक आहे, जेणेकरून आर्थिक बचतीचा परिणाम प्रवाशांच्या सेवा आणि सुरक्षेवर होणार नाही.
चालकावर भार येणार
वाहक नसल्यामुळे ज्येष्ठ नागरिक, दिव्यांग व्यक्ती आणि इतर गरजू प्रवाशांची गैरसोय होऊ शकते. आपत्कालीन परिस्थितीत चालकालाच गाडी चालवण्यासोबतच प्रवाशांना मदत करण्याची दुहेरी जबाबदारी पार पाडावी लागू शकते. त्यामुळे चालकावर भार येईल.