मत आमचेही

अॅड. हर्षल प्रधान

तीन वेगवेगळ्या काळांचे, तीन वेगवेगळ्या शैलींचे आणि तीन वेगवेगळ्या आशयांचे हे ग्रंथ एकत्रितपणे वाचले तर महाराष्ट्राच्या वैचारिक, पत्रकारितेच्या आणि राजकीय प्रवासाचे एक व्यापक चित्र उभे राहते.

विचार, व्यंग आणि वैचारिक संघर्ष "मार्मिक प्रबोधनाचे शतक", "मर्मभेद" आणि "ज्वलंत रेषा" डिंपल पब्लिकेशनच्या तीन पुस्तकांतून उलगडणारा ठाकरे वारशाचा प्रवास महाराष्ट्राच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात ठाकरे कुटुंबाचे स्थान केवळ एका राजकीय पक्षापुरते मर्यादित नाही. प्रबोधनकार ठाकरे यांनी समाजप्रबोधनाची मशाल पेटवली, बाळासाहेब ठाकरे यांनी त्या मशालीला व्यंगचित्र, पत्रकारिता आणि राजकीय चळवळीची धार दिली, तर समकालीन राजकारणात या वारशाचे विविध अर्थ लावले जात आहेत. या संपूर्ण प्रवासाचा वेगवेगळ्या अंगांनी वेध घेणारी "मार्मिक प्रबोधनाचे शतक", "ज्वलंत रेषा" आणि "मर्मभेद" ही तीन नवीन पुस्तके २९ जुलै रोजी प्रकाशित होत आहेत. शिवसेना पक्षप्रमुख उद्धव बाळासाहेब ठाकरे, त्यांच्या सुविद्य पत्नी रश्मी ठाकरे, युवासेना प्रमुख आमदार आदित्य ठाकरे हे ठाकरे कुटुंब या पुस्तक प्रकाशनाचे प्रमुख मान्यवर आहेतच, त्याचसोबत ज्येष्ठ संपादक, माजी खासदार कुमार केतकर हे देखील या कार्यक्रमासाठी आवर्जून येणार आहेत. दै. 'सुराज्य'चे संपादक राकेश टोळ्ये, दै. 'नवशक्ति'चे संपादक प्रकाश सावंत, मार्मिक साप्ताहिकाचे संपादक मुकेश माचकर यांच्यासोबतच राज्यातील प्रमुख संपादक आणि ज्येष्ठ नेत्यांच्या उपस्थितीत हा सोहळा पार पडणार आहे. ही तीनही पुस्तके एकत्र वाचली तर ती स्वतंत्र पुस्तके न राहता महाराष्ट्राच्या वैचारिक इतिहासाचा एक सलग दस्तावेज बनतात.

या तिन्ही ग्रंथांचा केंद्रबिंदू एकच आहे. विचारांना कृतीची जोड मिळाली तर इतिहास घडतो. मात्र प्रत्येक ग्रंथ हा त्या इतिहासाच्या वेगळ्या टप्प्यावर प्रकाश टाकतो. एक ग्रंथ वैचारिक मुळे शोधतो, दुसरा त्या विचारांच्या कलात्मक अभिव्यक्तीचा मागोवा घेतो आणि तिसरा त्या विचारांचे समकालीन राजकारणातील प्रतिबिंब दाखवतो.

"मार्मिक प्रबोधनाचे शतक" हा ग्रंथ प्रबोधनकार ठाकरे आणि बाळासाहेब ठाकरे यांच्या वैचारिक सातत्याचा शोध घेतो. प्रबोधनकारांनी अंधश्रद्धा, जातिभेद, सामाजिक विषमता आणि अन्यायाविरुद्ध उभारलेली लेखणी पुढे बाळासाहेबांच्या "मार्मिक" आणि "सामना" मधून राजकीय भाषेत व्यक्त झाली, हे या ग्रंथाचे प्रमुख प्रतिपादन आहे. विशेष म्हणजे, शंभर वर्षांपूर्वीच्या प्रबोधन पाक्षिकातील मूळ लेखांचे पुनर्मुद्रण करून हा ग्रंथ केवळ चरित्र राहत नाही, तर प्राथमिक ऐतिहासिक स्रोत जपणारा संदर्भग्रंथ ठरतो. या ग्रंथाचे मोठे यश म्हणजे तो व्यक्तिपूजा न करता विचारांच्या उत्क्रांतीचा मागोवा घेण्याचा प्रयत्न करतो. प्रबोधनकारांच्या समाजसुधारणावादी भूमिकेपासून मराठी अस्मिता आणि पुढे हिंदुत्वाच्या राजकीय मांडणीपर्यंतचा प्रवास एका सलग वैचारिक धाग्यात गुंफण्याचा प्रयत्न लेखकाने केला आहे. काही ठिकाणी अधिक चिकित्सक तुलना अपेक्षित वाटली तरी ग्रंथाचे संदर्भमूल्य त्यामुळे कमी होत नाही.

याच विचारप्रवाहाचे कलात्मक रूप "ज्वलंत रेषा" या ग्रंथात दिसते. बाळासाहेब ठाकरे यांची ओळख अनेकांना राजकारणी म्हणून आहे; पण त्याआधी ते एक विलक्षण व्यंगचित्रकार होते. या पुस्तकात अनेक ज्येष्ठ व्यंगचित्रकारांनी त्यांच्या कलेचा अभ्यास केला आहे. बाळासाहेबांच्या प्रत्येक रेषेत सामाजिक भाष्य, राजकीय उपरोध आणि सामान्य माणसाच्या वेदनांचा आवाज होता, हे पुस्तक प्रभावीपणे दाखवते. व्यंगचित्र हे केवळ हास्यनिर्मितीचे साधन नसून ते समाजाला आरसा दाखवणारे माध्यम आहे, ही संकल्पना या पुस्तकातून ठळकपणे पुढे येते. "मार्मिक" च्या माध्यमातून व्यंगचित्रांनी महाराष्ट्रातील मराठी माणसाच्या अस्मितेला आवाज दिला आणि

पुढे त्याच भावनेतून शिवसेनेचा जन्म झाला, हा इतिहास या ग्रंथात अनेक लेखकांच्या आठवणी, विश्लेषण आणि अनुभवांतून जिवंत होतो. या पुस्तकाची ताकद म्हणजे त्यातील विविध दृष्टिकोन. एका लेखकाला बाळासाहेब कलाकार म्हणून दिसतात, दुसऱ्याला संपादक म्हणून, तिसऱ्याला मित्र म्हणून आणि चौथ्याला सामाजिक भाष्यकार म्हणून. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्वाची एकांगी प्रतिमा तयार न होता त्याचे अनेक पैलू समोर येतात.

तिसरा ग्रंथ "मर्मभेद" हा वर्तमानाशी थेट संवाद साधतो. हा इतिहास सांगणारा ग्रंथ नाही; तो वर्तमानावर भाष्य करणारा आहे. महाराष्ट्र, केंद्र सरकार, संघ-भाजप संबंध, शेतकरी, शिक्षण, पर्यावरण, लोकशाही, संघराज्यवाद अशा अनेक विषयांवर लिहिलेले लेख यात संकलित आहेत. या लेखांमधून लेखकाची स्पष्ट राजकीय भूमिका दिसते; मात्र त्याचबरोबर पत्रकारितेतील अनुभव, संदर्भाचा वापर आणि विश्लेषणात्मक शैलीही जाणवते. "मर्मभेद" चे वैशिष्ट्य म्हणजे प्रत्येक राजकीय घटनेकडे केवळ प्रतिक्रियात्मक दृष्टीने न पाहता तिच्यामागील प्रवृत्तींचा शोध घेण्याचा प्रयत्न. सत्तेचे केंद्रीकरण, संघराज्यवाद, महाराष्ट्राची अस्मिता, उद्योगांचे स्थलांतर, लोकशाहीतील संस्थांचे स्थान अशा प्रश्नांना लेखकाने भिडण्याचा प्रयत्न केला आहे. सहमत असहमत होणे हा वाचकाचा अधिकार असला, तरी विचार करण्यास भाग पाडणे हे पुस्तक यशस्वीपणे करते.

या तिन्ही ग्रंथांमध्ये एक समान धागा स्पष्ट दिसतो पत्रकारिता ही केवळ बातमी नसून वैचारिक हस्तक्षेप असतो. प्रबोधनकारांनी लेखणीला समाजसुधारणेचे साधन बनवले. बाळासाहेबांनी व्यंगचित्राला राजकीय अभिव्यक्ती दिली. "मर्मभेद" मध्ये समकालीन राजकीय विश्लेषणाच्या माध्यमातून तोच संघर्ष पुढे नेण्याचा प्रयत्न दिसतो. माध्यम बदलले, शैली बदलली, विषय बदलले; पण प्रश्न विचारण्याची वृत्ती कायम राहिली. तिन्ही ग्रंथांची भाषा हीदेखील लक्षवेधी आहे. "मार्मिक प्रबोधनाचे शतक "मध्ये संशोधनप्रधान आणि दस्तावेजी शैली आहे. "ज्वलंत रेषा" मध्ये आठवणी, भावना आणि कलात्मक भाष्य यांचा सुरेख मिलाफ आहे. "मर्मभेद" मध्ये संपादकीय धार, उपरोध आणि राजकीय भाष्य आहे. आज महाराष्ट्राच्या राजकारणात ठाकरे वारशावर अनेक दावे केले जात असताना या तिन्ही ग्रंथांचे महत्त्व अधिक वाढते. कारण ते केवळ राजकीय घोषणांवर अवलंबून राहत नाहीत तर मूळ लेखन, व्यंगचित्रे, पत्रकारिता आणि समकालीन विश्लेषण यांच्या माध्यमातून त्या वारशाचा मागोवा घेतात. म्हणूनच हे ग्रंथ केवळ समर्थकांसाठी नाहीत, तर महाराष्ट्राचा सामाजिक-राजकीय इतिहास समजून घेऊ इच्छिणाऱ्या प्रत्येक अभ्यासकासाठी उपयुक्त ठरतात. एकूणच, "मार्मिक प्रबोधनाचे शतक" विचारांची पायाभरणी सांगते, "ज्वलंत रेषा" त्या विचारांची कलात्मक अभिव्यक्ती दाखवते आणि "मर्मभेद" त्या विचारांचे वर्तमानातील राजकीय प्रतिबिंब मांडते. तीन वेगवेगळ्या काळांचे, तीन वेगवेगळ्या शैलींचे आणि तीन वेगवेगळ्या आशयांचे हे ग्रंथ एकत्रितपणे वाचले तर महाराष्ट्राच्या वैचारिक, पत्रकारिता आणि राजकीय प्रवासाचे एक व्यापक चित्र उभे राहते. म्हणूनच हे तीन ग्रंथ स्वतंत्र वाचनाचा अनुभव देतातच, पण एकत्रित वाचल्यावर ते एका शतकभर चालत आलेल्या वैचारिक परंपरेचे, मराठी अस्मितेचे, पत्रकारितेच्या धैर्याचे आणि राजकीय संघर्षाचे एक समृद्ध, अभ्यासपूर्ण आणि संग्रहणीय त्रयी म्हणून उभे राहतात.

प्रवक्ता आणि जनसंपर्कप्रमुख शिवसेना उद्धव बाळासाहेब ठाकरे पक्ष