विशेष
अमोल परचुरे
नानांच्या हातात आलेला धागा कोणताही असो-रंगभूमीचा, साहित्याचा, विनोदाचा, हिंसेचा, काव्याचा किंवा सिनेमाचा-त्यांनी त्याला स्वतःच्या हाताचं वळण दिलं. त्या वळणाचे व्रण भारतीय अभिनयाच्या इतिहासावर आता कायमचे राहणार आहेत.
अगदी एक-दोन दिवसांपूर्वी गोव्यातील एका कार्यक्रमात नाना पाटेकर बोलले होते- ‘मी आज इथे आहे. उद्या असेन की नाही कुणाला माहीत?’ आयुष्याच्या अनिश्चिततेबद्दल बोलताना उच्चारलेले ते शब्द वेगळा अर्थ घेऊन आले. ८ ऑक्टोबरच्या पहाटे नाना पाटेकर यांचे गोव्यात निधन झाले. वयाच्या ७५व्या वर्षी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने त्यांचा मृत्यू झाला. जवळपास पाच दशकांची त्यांची अभिनयाची कारकीर्द आता इतिहासाचा भाग झाली आहे.
मृत्यूनंतर एखाद्या कलाकाराबद्दल लिहिताना कौतुकाची भाषा ओसंडून जाते. नानांच्या बाबतीत तर ते अधिकच स्वाभाविक आहे. पण नानांचं मोठेपण नेमकं कुठं होतं, हे समजून घ्यायचं असेल तर केवळ त्यांच्या गाजलेल्या भूमिका किंवा पुरस्कारांची यादी पुरेशी नाही. त्यांच्या कारकीर्दीकडे थोडं अंतर ठेवून पाहावं लागतं.
नानांचा अभिनेता आधी रंगभूमीवर घडला. जाहिरातीचं काम आणि रंगभूमी यापैकी रंगभूमीची निवड करताना एका प्रयोगाचे त्यांना अवघे ७५ रुपये मिळत असत. जवळपास दशकभर त्यांनी रंगभूमीशी नातं टिकवलं. विजया मेहता दिग्दर्शित ‘हमीदाबाईची कोठी’ हे त्यांच्या कारकीर्दीतील महत्त्वाचं वळण ठरलं. पुढे ‘महासागर’, ‘पुरुष’ अशा नाटकांतून त्यांची अभिनयाची शिस्त तयार होत गेली.
चित्रपटात त्यांचा प्रवास ‘गमन’पासून सुरू झाला. मात्र ‘परिंदा’ने त्यांना हिंदी चित्रपटसृष्टीत वेगळी ओळख मिळवून दिली. अण्णाच्या भूमिकेतील हिंस्रता, अस्वस्थता आणि आतला अंधार त्यांनी इतक्या ताकदीने उभा केला की, ती व्यक्तिरेखा आणि अभिनेता काही काळ एकरूप झाले. त्यानंतर क्रांतिवीर, अग्निसाक्षी, अंगार, अब तक छप्पन, खामोशी अशा चित्रपटांनी त्यांची अभिनयक्षमता पुन्हा पुन्हा सिद्ध केली. तीन राष्ट्रीय पुरस्कार ही त्याची केवळ औपचारिक नोंद आहे. पण नानांचा आवाका या गंभीर भूमिकांमध्येच शोधला तर तो अपुरा राहील.
‘राजू बन गया जंटलमॅन’मधला त्यांचा जय आठवला पाहिजे. शाहरूख खानच्या सुरुवातीच्या कारकीर्दीतील या चित्रपटात नानांनी केलेली विनोदी भूमिका त्यांच्या नेहमीच्या प्रतिमेपेक्षा पूर्णपणे वेगळी होती. त्या भूमिकेत त्यांचा मिश्कीलपणा, निरीक्षणशक्ती आणि संवादफेकीची सहजता दिसते. नाना स्वतःही नंतर म्हणाले होते की ‘राजू बन गया जंटलमन आणि ‘थोडासा रूमानी हो जाएं’ यासारख्या भूमिका त्यांना विशेष आवडत.
‘थोडासा रूमानी हो जाएं’मधला नटवरलाल तर आणखी वेगळा नाना दाखवतो. ‘परिंदा’मधल्या अण्णाच्या प्रतिमेनंतर दिग्दर्शक अमोल पालेकर यांना नानांमध्ये त्या भूमिकेसाठी आवश्यक असलेली ‘मृदुता’ दिसत नव्हती. नानांनी मात्र भूमिका करण्यासाठी आग्रह धरला. शेवटी त्यांनी तालमी करून स्वतःला त्या भूमिकेसाठी तयार केलं.
नटवरलालचं लांबलचक नावही जणू त्या व्यक्तिरेखेच्या स्वभावाचीच खूण होतं-धृष्टद्युम्न पद्मनाभ प्रजापती नीलकंठ धूमकेतू बारिशकर. तो पडद्यावर येतो तेव्हा तो नेहमीचा ‘नाना’ वाटत नाही; तो एखाद्या कवितेतून बाहेर पडलेला माणूस वाटतो. या भूमिकेतला नानांचा आवाज, देहबोली आणि शब्दांमधली लय पाहिली की त्यांच्या साहित्य आणि संगीताच्या जाणिवेचा अंदाज येतो.
साहित्य, संगीत, शब्द आणि त्यांची लय यांची जाण नानांच्या अभिनयात जाणवते. म्हणूनच त्यांचा संवाद केवळ ऐकू येत नसे; तो अंगावर यायचा. ‘नटसम्राट’मधला गणपतराव बेलवलकर हा त्याचा पुढचा टप्पा. कुसुमाग्रजांच्या शब्दांना त्यांनी केवळ आवाज दिला नाही; त्या शब्दांमागचा कलाकार, वृद्धत्व, एकटेपणा आणि अहंकारही जगला.
नानांच्या कारकीर्दीतला एक किस्सा त्यांच्या स्थानाचं आणखी वेगळं मोजमाप करून देतो. ‘बॉडी ऑफ लाईज’साठी रिडले स्कॉट यांनी त्यांना मार्क स्ट्राँग यांनी साकारलेल्या भूमिकेसाठी विचारलं होतं. ही संधी त्यांनी नाकारली. नंतर नानांनी स्वतः सांगितलं की, इंग्रजी संवादफेकीबाबत त्यांना पूर्ण आत्मविश्वास नव्हता आणि शिवाय ती भूमिका त्यांना आवडली नव्हती. त्यांच्या मते ती दहशतवाद्याची भूमिका होती आणि आपल्या चाहत्यांनी आपल्याला अशा भूमिकेत पाहावं, असं त्यांना वाटत नव्हतं.
या निर्णयाशी सहमत-असहमत होता येईल. पण या प्रसंगात एक गोष्ट महत्त्वाची आहे. हॉलिवूडच्या मोठ्या नावांच्या मोहापेक्षा स्वतःच्या निकषांना त्यांनी महत्त्व दिलं. ती भूमिका त्यांनी केली असती तर कदाचित आज आपण नानांच्या आंतरराष्ट्रीय कारकीर्दीबद्दल वेगळं बोलत असतो. पण त्यांनी ती केली नाही, पण म्हणून त्यांच्या कारकीर्दीची उंची कमी झाली नाही.
हिंदी चित्रपटसृष्टीत बाहेरून आलेल्या कलाकाराला स्वतःची जागा निर्माण करणं सोपं नसतं. भाषा, बाजार, स्टारव्यवस्था, प्रतिमा आणि संधी या सगळ्यांमधून वाट काढावी लागते. नानांनी मात्र स्वतःला ‘हिंदी चित्रपटात काम करणारा मराठी अभिनेता’ या चौकटीत अडकू दिलं नाही. त्यांनी हिंदी चित्रपटसृष्टीत नाना पाटेकर ही स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.
म्हणूनच मराठी रंगभूमीतून आलेल्या अभिनेत्याने हिंदी मुख्य प्रवाहात स्वतःच्या अभिनयाच्या जोरावर स्टारडम मिळवलं, या अर्थाने नानांचं स्थान वेगळं आहे. इतर मराठी कलाकारांच्या योगदानाला कमी लेखून नव्हे, तर नानांनी गाठलेली विशिष्ट उंची लक्षात घेऊन. ही गोष्ट कुणीही त्यांच्याकडून हिरावून घेऊ शकत नाही.
नानांच्या निधनानंतर त्यांच्याबद्दल खूप काही लिहिलं जाईल. पण त्यांच्या कलेला कदाचित सर्वात योग्य श्रद्धांजली म्हणजे त्यांच्या भूमिका पुन्हा पाहणं. हमीदाबाईची कोठीपासून नटसम्राटपर्यंत, परिंदापासून वेलकमपर्यंत, अण्णापासून नटवरलालपर्यंत.
कदाचित म्हणूनच त्यांच्यावरील पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावरची ती ओळ पुन्हा पुन्हा आठवते-‘वळलं तर सूत’.
नानांच्या हातात आलेला धागा कोणताही असो- रंगभूमीचा, साहित्याचा, विनोदाचा, हिंसेचा, काव्याचा किंवा सिनेमाचा- त्यांनी त्याला स्वतःच्या हाताचं वळण दिलं. त्या वळणाचे व्रण भारतीय अभिनयाच्या इतिहासावर आता कायमचे राहणार आहेत.
(लेखक ज्येष्ठ पत्रकार व लोकप्रिय पॉडकास्टर आहेत)
