उत्तम अभिनय आणि सहृदयी व्यक्ती असलेले नाना पाटेकर हे माझ्यासाठी केवळ आदरणीय व्यक्ती नव्हते; ते आमच्या कुटुंबाचाच एक भाग होते. नानांविषयी भूतकाळात बोलणे माझ्यासाठी अत्यंत कठीण आहे. आमच्या कुटुंबाशी त्यांचे नाते अनेक वर्षांपासूनचे होते. माझ्या आजोबांविषयी त्यांच्या मनात अपार प्रेम आणि आदर होता आणि कधी तरी त्या आपुलकीची ऊब माझ्यापर्यंतही पोहोचली. नानांसाठी मी नेहमीच असा धाकटा भाऊ होतो, ज्याला ते प्रोत्साहन देत, चूक झाली तर समजावत, जपत आणि कायम पाठीशी उभे राहत.
एकदा मी ‘वसंतोत्सवा’ला राष्ट्रीय स्तरावर नेण्याबद्दल बोललो होतो. त्यावर नाना लगेच म्हणाले, “आपण तो आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नेऊ.” हे नानांचे वैशिष्ट्यच होते. त्या क्षणापासून त्यांनी वसंतोत्सवाच्या अगदी बारीकसारीक गोष्टींमध्ये स्वतःला झोकून दिले. त्यांच्यासाठी वसंतोत्सव हा केवळ संगीत महोत्सव नव्हता; तो कुटुंबाचा एक सोहळा होता आणि कुटुंबप्रमुखाप्रमाणेच त्यांनी त्याची जबाबदारी स्वीकारली. गझल असो, नाट्यसंगीत असो किंवा रागदारी संगीत त्यांचे निरीक्षण अत्यंत सूक्ष्म आणि अचूक असे. नानांकडून मला मिळालेला सर्वांत मोठा धडा संगीताशी संबंधित नव्हता; तो जीवन जगण्याविषयी होता. त्यांनी आयुष्यात कितीही मोठे यश मिळवले असले, तरी त्यांच्या वागण्यात कधीही दिखाऊपणा नव्हता. ते साधे, जमिनीवर पाय असलेले आणि विलक्षण उदार मनाचे होते. शेतकरी, दुष्काळग्रस्त कुटुंबे आणि अडचणीत असलेल्या लोकांविषयीची त्यांची काळजी केवळ बोलण्यापुरती नव्हती; ते प्रत्यक्ष कृती करत. समाजाप्रती असलेल्या याच खोल जाणिवेतून ‘नाम’ची निर्मिती झाली. जीवन मनापासून जगले पाहिजे, प्रत्येक क्षणाचे मोल जाणले पाहिजे आणि आयुष्याने आपल्याला जे काही दिले आहे, ते अनेक पटींनी समाजाला परत दिले पाहिजे, असा नानांचा विश्वास होता. त्यांच्यासाठी कदाचित हीच खरी उपासना होती.
त्यांच्या अनुपस्थितीचा माझ्यावर नेमका काय परिणाम झाला आहे किंवा त्यांच्याकडे मन मोकळे करण्यासाठी आता मी त्यांना किती मिस करेन, हे शब्दांत व्यक्त करणे माझ्यासाठी अशक्य आहे. मात्र, आपल्या आयुष्याला आकार देणारी माणसे आपल्याला कधीच सोडून जात नाहीत, याचीही मला जाणीव आहे. त्यांचे शब्द, त्यांची मूल्ये, त्यांची माया आणि त्यांनी मला दिलेले बळ कायम माझ्यासोबत राहील. नाना माझ्या हृदयात सदैव जिवंत राहतील, माझे मित्र, तत्त्वज्ञ, मार्गदर्शक आणि सदैव माझा मार्गदर्शक दीपस्तंभ म्हणून.
