स्ट्रोक म्हणजे मेंदूकडे जाणारा रक्तपुरवठा अचानक बंद होणे किंवा मेंदूमध्ये रक्तस्राव होणे. त्यामुळे मेंदूतील पेशींना ऑक्सिजन मिळत नाही आणि त्या खराब होऊ लागतात. स्ट्रोक हा सामान्यतः वृद्धापकाळाशी संबंधित आजार मानला जात असला, तरी भारतात आता तरुणांमध्येही स्ट्रोकचे प्रमाण वाढताना दिसत आहे. हा बदल केवळ अपवादात्मक नसून, झपाट्याने बदलणाऱ्या जीवनशैलीमुळे निर्माण झालेल्या व्यापक आरोग्यविषयक बदलांचे संकेत आहे.
इंडियन कौन्सिल ऑफ मेडिकल रिसर्च (ICMR) च्या माहितीनुसार, भारतात दरवर्षी सुमारे १८.२ लाख ते २० लाख नवीन स्ट्रोकची प्रकरणे नोंदवली जातात. भारतात मृत्यूच्या प्रमुख कारणांमध्ये स्ट्रोकचा समावेश असून, एकूण मृत्यूंपैकी ७ ते ९ टक्के मृत्यू स्ट्रोकमुळे होतात. चिंताजनक बाब म्हणजे यापैकी १० ते १५ टक्के रुग्ण हे ४५ वर्षांखालील असतात, तर काही शहरी तृतीयस्तरीय रुग्णालयांमध्ये ५० वर्षांखालील रुग्णांचे प्रमाण २० ते २५ टक्क्यांपर्यंत आढळून आले आहे. त्यामुळे तरुण वयोगटात स्ट्रोकचे जास्त ओझे असलेल्या देशांमध्ये भारताचा समावेश होत आहे.
तरुण वयात होणाऱ्या स्ट्रोकच्या घटनांमध्ये वाढ होण्यामागे बदलती जीवनशैली, आहाराच्या सवयी आणि कामाच्या पद्धती यांचा मोठा वाटा आहे. जवळपास निम्मी लोकसंख्या आवश्यकतेनुसार व्यायाम करत नाही. विशेषतः शहरी भागांमध्ये लोक जास्त वेळ बसून काम करतात, कमी शारीरिक हालचाल करतात आणि स्क्रीनसमोर मोठा वेळ घालवतात. यामुळे लठ्ठपणा, रक्तवाहिन्यांचे खराब आरोग्य आणि चयापचयातील बिघाड (Metabolic Dysfunction) वाढत असून, हे स्ट्रोकसाठी महत्त्वाचे घटक ठरत आहेत.
त्याचबरोबर भारतातील आहाराचे स्वरूपही बदलले असून, आता प्रक्रिया केलेले (Processed), जास्त मीठ आणि चरबीयुक्त पदार्थांचे प्रमाण वाढले आहे. परिणामी, उच्च रक्तदाब (Hypertension) झपाट्याने वाढत आहे. सुमारे २० टक्के तरुण प्रौढ आणि ३० टक्के वृद्ध व्यक्तींमध्ये उच्च रक्तदाब आढळतो. याशिवाय, डिस्लिपिडेमिया म्हणजेच रक्तातील चरबीचे असंतुलन ही समस्या सुमारे चतुर्थांश तरुणांमध्ये दिसून येते.
मधुमेहाचे प्रमाणही झपाट्याने वाढत आहे. इंटरनॅशनल डायबेटीस फेडरेशनच्या अंदाजानुसार, भारतात १० कोटींहून अधिक मधुमेही रुग्ण आहेत. ३० ते ४० वयोगटातच मधुमेह सुरू झाल्यास रक्तवाहिन्यांमध्ये चरबी साचण्याची प्रक्रिया (Atherosclerosis) वेगाने वाढते आणि परिणामी अपेक्षेपेक्षा अनेक वर्षे आधी स्ट्रोकचा धोका निर्माण होतो.
तंबाखू आणि मद्यपानाचे सेवनही ही समस्या अधिक गंभीर बनवत आहे. भारतात २६ कोटींहून अधिक तंबाखू सेवन करणारे लोक आहेत आणि धूम्रपानामुळे स्ट्रोकचा धोका दुप्पट ते चौपट वाढू शकतो. विशेषतः तरुण पुरुषांमध्ये जास्त मद्यपान, विशेषतः एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात मद्यपान (Binge Drinking) केल्याने लवकर उच्च रक्तदाब आणि रक्तस्रावजन्य स्ट्रोक (Haemorrhagic Stroke) होण्याचा धोका वाढतो.
याशिवाय, शहरी व्यावसायिक जीवनशैली देखील एक मोठा जोखीम घटक ठरत आहे. सततचा तणाव आणि अपुरी झोप ही समस्या वाढत आहे. विविध सर्वेक्षणांनुसार, ६० टक्क्यांहून अधिक काम करणारे लोक तीव्र तणावाखाली असतात. यामुळे दीर्घकालीन उच्च रक्तदाब, शरीरातील ताणतणाव प्रणाली सक्रिय राहणे आणि रक्त गोठण्याची प्रवृत्ती वाढू शकते.
भारतातील वाढते वायूप्रदूषण, जे जगातील सर्वाधिक सूक्ष्म धूलिकण असलेल्या देशांपैकी एक आहे, तेही स्ट्रोकच्या वाढत्या घटनांशी संबंधित मानले जात आहे. तसेच अत्यधिक स्क्रीन टाइम, डिजिटल अवलंबित्व आणि सामान्य BMI असूनही पोटाभोवती चरबी वाढणे, ज्याला “थिन-फॅट इंडियन फेनोटाइप” म्हटले जाते, हे देखील जोखीम वाढवत आहेत. तरुणांमध्ये काही ओळख न झालेल्या रक्त गोठण्याच्या विकारांकडे (Hypercoagulable States) देखील आता लक्ष दिले जात आहे.
शहरी भारतात जीवनशैलीमुळे स्ट्रोकचे प्रमाण जास्त असले, तरी ग्रामीण भागात उपचार मिळण्यास होणारा उशीर आणि अपुरी वैद्यकीय सुविधा यामुळे परिणाम अधिक गंभीर ठरतात. मात्र, बदलती जीवनशैली आता ग्रामीण भागातही झपाट्याने पोहोचत असल्याने तिथेही धोका वाढत आहे. तरुणांमध्ये होणाऱ्या स्ट्रोकचे परिणाम विशेषतः गंभीर असतात. जवळपास ३० ते ४० टक्के रुग्णांमध्ये दीर्घकालीन अपंगत्व दिसून येते, ज्यामुळे त्यांच्या सर्वाधिक उत्पादक वयातच काम करण्याची क्षमता कमी होते. आरोग्य खर्च आणि उत्पन्नातील नुकसान यामुळे कुटुंबांवरही मोठा आर्थिक ताण येतो.
सैफी हॉस्पिटलचे न्यूरोलॉजिस्ट तज्ज्ञ, डॉ. फुरकान खान यांच्या मते, योग्य उपाययोजनांद्वारे हा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकतो. तरुण वयापासूनच उच्च रक्तदाब, मधुमेह आणि रक्तातील चरबीचे विकार यांची तपासणी करणे आवश्यक आहे. तसेच आठवड्यात किमान १५० मिनिटे शारीरिक हालचाल करण्यास प्रोत्साहन दिले पाहिजे. तंबाखू नियंत्रण, कार्यस्थळी तणाव आणि निष्क्रिय जीवनशैली कमी करण्यासाठी उपाययोजना, तसेच स्ट्रोकची लक्षणे आणि त्यावर तत्काळ प्रतिसाद याबाबत जनजागृती वाढवणे गरजेचे आहे.
तरुण भारतीयांमध्ये वाढणारे स्ट्रोकचे प्रमाण हे आधुनिक जीवनशैलीचे अपरिहार्य परिणाम नसून, वर्षानुवर्षे साचत गेलेल्या आरोग्यविषयक धोक्यांचे संकेत आहेत. आकडेवारी स्पष्ट आहे, परिस्थिती चिंताजनक आहे. मात्र उपाय आपल्या हातात आहेत. कारण आज जीवनशैलीत बदल केल्यासच उद्याचे स्ट्रोक टाळता येतील आणि जेव्हा स्ट्रोक तरुणांना होतो, तेव्हा तो केवळ वैद्यकीय नव्हे तर संपूर्ण पिढीसमोरील प्रश्न बनतो.
