नवी दिल्ली: रक्त हा मानवी शरीरातील महत्वाचा घटक आहे. रक्तामुळे आपल्या शरीराचे आरोग्य कसे आहे, याची माहिती मिळत असते. संशोधकांनी आता या रक्ताच्या सहाय्याने निर्देशांक विकसित केला असून त्याद्वारे एखाद्या अवयवाचे सध्याचे वय कळू शकते. तसेच येत्या १० वर्षांत त्या अवयवाला जडू शकणाऱ्या आजारांच्या धोक्याचा अंदाजही व्यक्त करता येणार आहे.
माणसाचे जैविक वय हे त्याच्या प्रत्यक्ष वयाच्या तुलनेत त्याचे शरीर किती चांगल्या प्रकारे कार्य करत आहे हे मोजते. मात्र, आपल्या शरीरातील अंतर्गत अवयव वेगवेगळ्या गतीने वृद्ध होत असतात, असे म्हटले जाते.
अमेरिकेतील स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटीच्या संशोधकांसह इतर संशोधकांनी शरीरातील ११ वेगवेगळ्या अवयव प्रणालींचा अभ्यास केला. या मेंदू, स्नायू, हृदय, फुफ्फुस, धमन्या, यकृत, मूत्रपिंड, स्वादुपिंड, रोगप्रतिकारक शक्ती, आतडे आणि चरबी यांचा समावेश होता.
आम्ही तुमच्या अवयवांचे वय दर्शवणारा रक्तावर आधारित एक निर्देशांक विकसित केला आहे. या निर्देशकाच्या मदतीने, आम्ही आज एखाद्या अवयवाचे वय किती आहे याचे मूल्यांकन करू शकतो आणि १० वर्षांनंतर त्या अवयवाशी संबंधित आजार होण्याच्या शक्यतेचा अंदाज लावू शकतो,’ असे स्टॅनफोर्ड युनिव्हर्सिटी स्कूल ऑफ मेडिसिनमधील न्यूरोलॉजी आणि न्यूरोलॉजिकल सायन्सेसचे प्राध्यापक आणि मुख्य लेखक टोनी विस-कोरे यांनी सांगितले.
‘नेचर मेडिसिन’ या जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनातून असे समोर आले की, ‘मेंदू’ या एका विशिष्ट अवयवाचे जैविक वय व्यक्ती किती काळ जगू शकते हे ठरवण्यात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते.
या संशोधनासाठी ‘युके बायोबँक’मधून ४० ते ७० वयोगटातील सुमारे ४५,००० लोकांची निवड करण्यात आली आणि त्यांच्या आरोग्यातील बदलांवर १७ वर्षे लक्ष ठेवण्यात आले. व्यावसायिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या प्रयोगशाळा तंत्रज्ञानाचा वापर करून, संशोधकांनी प्रत्येक सहभागी व्यक्तीच्या रक्तातील सुमारे ३,००० प्रथिनांचे प्रमाण मोजले. यातील सुमारे १५ टक्के प्रथिनांचा उगम हा एकाच अवयवातून झाला असल्याचे स्पष्ट झाले, तर इतर अनेक प्रथिने विविध अवयवांमध्ये तयार होत असल्याचे आढळले.
यासाठी एक अल्गोरिदम विकसित करण्यात आला. या अल्गोरिदमच्या सहाय्याने, तपासल्या जाणाऱ्या प्रत्येक अवयवाची प्रथिनांची रचना त्या वयाच्या लोकांच्या एकूण सरासरीपेक्षा किती वेगळी आहे, हे शोधून काढण्यात आले.
या तपासणीत आढळले की, ‘एक तृतीयांश (१/३) सहभागी लोकांचा किमान एक अवयव हा एकतर ‘अति-वृद्ध’ किंवा ‘अति-तरुण’ होता.तर चारपैकी एका व्यक्तीचे एकापेक्षा जास्त अवयव ‘अति-वृद्ध’ किंवा ‘अति-तरुण’ असल्याचे आढळले.
मेंदूच्या बाबतीत सांगायचे तर, ‘अति-वृद्ध मेंदू’ म्हणजे अभ्यासातील अशा ६ ते ७ टक्के लोकांचे मेंदू ज्यांची प्रथिनांची रचना जैविक-वयाच्या वितरणात शेवटच्या टोकाला होती. तर ‘अति-तरुण मेंदू’ असलेले लोक दुसऱ्या टोकाला असणाऱ्या ६ ते ७ टक्के गटात मोडत होते. अति-वृद्ध मेंदू असणे आणि ‘अल्झायमर्स’ आजार होणे यांमधील संबंध अत्यंत मजबूत आहे. सामान्य गतीने वृद्ध होणाऱ्या मेंदूच्या तुलनेत अशा लोकांमध्ये हा धोका ३.१ पटीने जास्त होता. याउलट, अति-तरुण मेंदू हा अल्झायमर्सपासून विशेष संरक्षण देतो. सामान्य मेंदू असलेल्या व्यक्तीच्या तुलनेत अशा व्यक्तीला अल्झायमर्स होण्याचा धोका ‘केवळ एक चतुर्थांश’ इतकाच असतो, असे संशोधकांना आढळले.
मेंदू तरुण असल्यास व्यक्ती जास्त जगते
‘मेंदू हा दीर्घायुष्याचा द्वारपाल आहे. जर तुमचा मेंदू वृद्ध झाला असेल, तर मृत्यूची शक्यता वाढते. पण जर तुमचा मेंदू तरुण असेल, तर तुम्ही जास्त काळ जगण्याची शक्यता असते. मेंदूचे वय हा एकूण मृत्यूदराचा अंदाज लावणारा सर्वात अचूक आणि एकमेव घटक आहे, असे विस-कोरे म्हणाले.
