फुफ्फुसांचे आजार म्हटले की सर्वप्रथम धूम्रपानाचा विचार केला जातो. मात्र, फुफ्फुसांच्या आरोग्यावर परिणाम करणारे कारण केवळ धूम्रपान नाही. वायुप्रदूषण, घरातील धूर, कामाच्या ठिकाणी धूळ-रसायनांचा संपर्क आणि श्वसनविषयक संसर्ग यामुळेही फुफ्फुसांना धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे फुफ्फुसांचे आरोग्य जपताना आपण दररोज ज्या वातावरणात राहतो आणि काम करतो, त्याकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे. २५ सप्टेंबर रोजी जागतिक फुफ्फुस दिन साजरा केला जात असताना फुफ्फुसांच्या आरोग्याबाबत जनजागृती करण्याची गरज अधोरेखित होत आहे.
घरातील हवाही ठरू शकते धोकादायक
डॉ. अरविंद बडिगर, टेक्निकल डायरेक्टर, BDR Pharmaceuticals International Pvt. Ltd. यांच्यामते, बाहेरची प्रदूषित हवा घरात आल्यानंतर तिचा संपर्क पूर्णपणे थांबत नाही. वाहतूक, बांधकाम आणि औद्योगिक प्रक्रियांमधून निर्माण होणारे सूक्ष्म कण हवेत मिसळतात. हे कण श्वास घेताना फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. अशा प्रदूषकांचा सातत्याने संपर्क आल्यास फुफ्फुसांमध्ये दाह निर्माण होऊन त्यांच्या कार्यावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
वाहतुकीची मोठी वर्दळ किंवा बांधकाम सुरू असलेल्या परिसरात राहणाऱ्या आणि काम करणाऱ्या व्यक्तींना धूळ व सूक्ष्म कणांचा अधिक सामना करावा लागू शकतो.
घरातील प्रदूषणाकडेही दुर्लक्ष करता येणार नाही. स्वयंपाक करताना निर्माण होणारा धूर, घरातील अपुरे वायुवीजन, बुरशी, काही साफसफाईची उत्पादने आणि दुसऱ्याच्या धूम्रपानामुळे निर्माण होणारा धूर यांचाही श्वसनसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो.
कामाच्या ठिकाणीही फुफ्फुसांवर ताण
काही व्यवसायांमध्ये फुफ्फुसांना धोका निर्माण करणाऱ्या घटकांचा सातत्याने सामना करावा लागतो. बांधकाम, खाणकाम, कारखाने, शेती आणि उत्पादन क्षेत्रात काम करणाऱ्या व्यक्तींना धूळ, तंतू, धूर, रसायने किंवा जैविक घटकांच्या संपर्कात यावे लागू शकते.
धुळीतील आणि खनिजांतील अतिसूक्ष्म कण फुफ्फुसांमध्ये दाह निर्माण करू शकतात. काही वेळा फुफ्फुसांच्या ऊतींवर व्रणही निर्माण होऊ शकतात. रासायनिक धुरामुळे श्वसनमार्गाला त्रास होऊ शकतो. तर सेंद्रिय धूळ आणि बुरशीमुळे काही व्यक्तींमध्ये अॅलर्जीची प्रतिक्रिया होऊ शकते.
अशा ठिकाणी काम करणाऱ्या व्यक्तींनी मास्कसह योग्य सुरक्षात्मक साधनांचा वापर, कामाच्या ठिकाणी योग्य वायुवीजन आणि सुरक्षिततेच्या नियमांचे पालन करणे महत्त्वाचे आहे.
संसर्गानंतरही लक्षणे राहिल्यास सावध व्हा
सर्दी, खोकला किंवा श्वसनविषयक संसर्ग अनेकदा काही दिवसांत बरे होतात. मात्र, काही संसर्ग गंभीर ठरू शकतात आणि न्यूमोनियासारख्या गुंतागुंती निर्माण करू शकतात. रोगप्रतिकारक शक्ती कमी असलेल्या व्यक्तींना वारंवार होणारे संसर्ग अधिक त्रासदायक ठरू शकतात.
संसर्ग झाल्यानंतरही दीर्घकाळ खोकला, श्वास घेण्यास त्रास, घरघर किंवा छातीत दुखणे अशी लक्षणे कायम राहिल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. विशेषतः आधीपासून फुफ्फुसांचा आजार असलेल्या व्यक्तींनी अशी लक्षणे दिसल्यास वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
फुफ्फुसांच्या आरोग्यासाठी काय काळजी घ्याल?
फुफ्फुसांचे आरोग्य जपण्यासाठी केवळ धूम्रपान टाळणे पुरेसे नाही. घर आणि कामाचे वातावरणही तितकेच महत्त्वाचे आहे. घरात योग्य वायुवीजन ठेवणे, स्वयंपाकघरातील धूर बाहेर जाण्याची व्यवस्था करणे, बुरशीची समस्या दूर करणे आणि धूम्रपानाच्या धुरापासून दूर राहणे आवश्यक आहे.
कामाच्या ठिकाणी धूळ, रसायने किंवा धूर असल्यास सुरक्षात्मक साधनांचा वापर करणे महत्त्वाचे आहे. श्वसनविषयक संसर्ग झाल्यास योग्य उपचार घेणे आणि लक्षणे दीर्घकाळ टिकल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घेणेही गरजेचे आहे.
फुफ्फुसांच्या आजारांपासून बचाव करण्यासाठी त्यांच्या धोक्यांची माहिती असणे, योग्य काळजी घेणे आणि लक्षणांकडे वेळीच लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. जागतिक फुफ्फुस दिनानिमित्त धूम्रपानापलीकडे जाऊन फुफ्फुसांच्या आरोग्याचा विचार करण्याची गरज आहे.
(Disclaimer: यामध्ये दिलेले आरोग्यविषयक सल्ले सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहेत. 'नवशक्ति' यातून कोणताही दावा करत नाही.)
