मुंबई : निधी उभारणीसाठी राज्यांची ‘पुनर्निर्मित रोख्यांवर’ मदार वाढली असून, चालू आर्थिक वर्ष २०२७ च्या पहिल्या सहामाहीत अशा प्रकारच्या रोख्यांच्या विक्रीने त्यांच्या एकूण बाजारातील कर्ज उभारणीपैकी जवळपास दोनतृतीयांश हिस्सा व्यापला आहे, असे वृत्त आहे.
रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाने संकलित केलेल्या आकडेवारीनुसार, आर्थिक वर्ष २०२७ च्या पहिल्या सहामाहीत राज्यांनी राज्य विकास कर्जाद्वारे एकूण ४.९८ लाख कोटी रुपये उभे केले. त्यापैकी ३.२८ लाख कोटी रुपये हे रोख्यांच्या पुनरुत्पादनातून आले. ते एकूण प्रमाणाच्या ६५.९४ टक्के होते. आर्थिक वर्ष २०२६ मध्ये एकूण एसडीएल निर्गमनापैकी पुनर्निर्मित रोख्यांचे प्रमाण ८ टक्के होते. आर्थिक वर्ष २०२५ मधील १२.२ टक्के, २०२४ मधील ५.७३ टक्के, २०२३ मधील ७.७७ टक्के, २०२२ मधील १०.४ टक्के आणि २०२१ मधील ९.७२ टक्के या आकडेवारीच्या तुलनेत हा वाढता ट्रेंड स्पष्ट दिसतो. यावरून गेल्या दोन वर्षांत रोख्यांच्या पुनरुत्पादनाला प्रचंड वेग मिळाल्याचे दिसून येते, ज्यामागे राज्य सरकारी रोखे बाजारात तरलता आणि पारदर्शकता सुधारण्याचे प्रयत्न आहेत.
‘पुनर्निर्मित रोख’ म्हणजे नवीन मॅच्युरिटी तारीख किंवा कूपन दर असलेली पूर्णपणे नवीन सुरक्षा तयार करण्याऐवजी, बाजारात आधीपासून असलेल्या आणि यापूर्वी जारी केलेल्या बॉण्ड मालिकेची पुन्हा विक्री करणे होय.
राज्य सरकारी रोखे बाजारात गुंतवणूकदारांना अधिक स्पष्टता व पारदर्शकता मिळवून देण्यासाठी आरबीआयने ‘बेंचमार्क इश्युरन्स स्ट्रॅटेजी’ स्वीकारण्यास राज्यांना प्रोत्साहित केले आहे. पूर्व-घोषित कर्ज कॅलेंडरनुसार राज्ये विशिष्ट बेंचमार्क कालावधीत सुरक्षापत्रे जारी करतात, ज्यामुळे दुय्यम बाजारात व्यवहारांची तरलता सुधारण्यास मदत होते. आर्थिक वर्ष २०२६ च्या आपल्या अहवालात आरबीआयने म्हटले होते की, त्यांनी राज्यांना बीआयएस स्वीकारण्याबाबत जागरूक केले आहे.
पुनर्निर्मित रोखे म्हणजे काय?
पुनर्निर्मित रोख्यांमध्ये नवीन मॅच्युरिटी तारीख किंवा कूपन दर असलेले नवीन सुरक्षापत्र तयार करण्याऐवजी बाजारात आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या बॉण्ड मालिकेची पुन्हा विक्री केली जाते.
आरबीआयचे धोरण : रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या ‘बेंचमार्क इश्युरन्स स्ट्रॅटेजी’मुळे बाजारात पारदर्शकता वाढली असून, दुय्यम बाजारातील तरलता सुधारण्यास मदत होत आहे.
गुंतवणूकदारांना फायदा: रोख्यांचे एकत्रीकरण केल्यामुळे दुय्यम बाजारात व्यवहाराचे प्रमाण वाढेल आणि बॉण्ड्स अधिक आकर्षक बनतील.
