नवी दिल्ली : सरकारने देशभरात कायदेशीर, प्रशासकीय, व्यावसायिक आणि इतर अधिकृत कामांसाठी 'भारतीय मानक वेळ' (IST) ही एकच वेळ प्रमाणीकृत मानणे बंधनकारक करणारे 'लीगल मेट्रोलॉजी (इंडियन स्टँडर्ड टाइम) रूल्स, २०२६' अधिसूचित केले आहेत.
ग्राहक व्यवहार मंत्रालयाने २७ ऑगस्ट रोजी हे नियम अधिसूचित केले असून, अधिकृत राजपत्रात प्रसिद्ध झाल्यापासून १८० दिवसांनंतर ते लागू होतील.
यामुळे सरकारी विभाग, व्यावसायिक आणि विविध संस्थांना त्यांच्या प्रणाल्या सुधारण्यासाठी आणि नवीन मानकांनुसार जुळवून घेण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळेल.
बँकिंग, डिजिटल पेमेंट, दूरसंचार, रेल्वे, पॉवर ग्रीड आणि संगणक नेटवर्कसारख्या डिजिटल व तंत्रज्ञानावर आधारित प्रणाल्यांवरील वाढत्या अवलंबनामुळे हा निर्णय घेण्यात आला आहे, ज्यांना अचूक आणि समक्रमित टाइम स्टॅम्पची गरज असते.
सध्या वापरात असलेल्या वेगवेगळ्या वेळ स्रोतांमधील तफावतीमुळे या महत्त्वाच्या क्षेत्रांमधील समन्वय आणि नोंदणीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे देशात एकच समान राष्ट्रीय वेळ मानक असणे आवश्यक असल्याचे ग्राहक व्यवहार मंत्रालयाने स्पष्ट केले.
स्वदेशी वेळ स्रोतांवर भर
नियमांचे वैशिष्ट्य म्हणजे विदेशी उपग्रह-आधारित वेळ स्रोतांवरील अवलंबित्व कमी करणे आहे. ज्यांचा वापर सध्या अनेक प्रणालींमध्ये केला जातो.
भारतीय संस्था आणि 'लीगल मेट्रोलॉजी' प्रयोगशाळांद्वारे अचूक IST प्रसारित करण्यासाठी सरकार आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारणी करत आहे. या नियमांनुसार, सुरक्षित आणि विश्वासार्ह वेळेच्या प्रक्षेपणासाठी भारताची स्वदेशी नॅव्हिगेशन प्रणाली 'NavIC' आणि इतर मंजूर भारतीय वेळ स्रोतांचा वापर करण्यास सक्षम केले जाईल, असे स्पष्ट करण्यात आले.
'व्हाइट रॅबिट तंत्रज्ञान' चाचणी
'एक देश, एक वेळ' या उपक्रमाचा एक भाग म्हणून, जुलै २०२६ मध्ये बंगळुरू येथील प्रादेशिक संदर्भ मानक प्रयोगशाळेत 'व्हाइट रॅबिट तंत्रज्ञानावर' आधारित IST प्रक्षेपण प्रात्यक्षिक नेटवर्क सुरू करण्यात आले होते.
बँकिंग, टेलिकॉम, पॉवर, ट्रान्सपोर्ट आणि डिजिटल गव्हर्नन्स यांसारख्या विविध क्षेत्रांमध्ये IST चे सुरळीत आणि अचूक वितरण कसे केले जाऊ शकते, हे या पायलट प्रोजेक्टद्वारे यशस्वीरीत्या सिद्ध झाले आहे, अशी माहिती देण्यात आली.
एकच वेळ मानकाचे फायदे
बँकिंग आणि डिजिटल पेमेंट व्यवहारांवर अचूक टाइम-स्टॅम्पिंग करणे
रेल्वे, विमानतळ आणि इतर वाहतूक व्यवस्थांमध्ये अचूक समन्वय साधणे
दूरसंचार आणि इंटरनेट नेटवर्कचे विश्वासार्ह आणि सुरळीत कामकाज
पॉवर सिस्टम्स मध्ये अचूक वेळेची नोंद
सरकारी व कायदेशीर नोंदींची अचूक देखभाल आणि आणीबाणीच्या सेवांचे योग्य नियोजन
