विशेष
प्रसाद कुळकर्णी
बालदिन हा मुलांच्या आनंदाचा उत्सव असण्याबरोबरच मोठ्यांनी आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवसही आहे. मुलांना आपण कसं घडवतो आहोत, यापेक्षा त्यांच्यासाठी आपण कसं वातावरण निर्माण करतो आहोत, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
आजची मुलं म्हणजे उद्याचे नागरिक’ हे वाक्य आपण अनेकदा ऐकतो. पण मुलांकडे केवळ उद्याचे नागरिक म्हणून पाहण्यापेक्षा आजच्या समाजाचा एक महत्त्वाचा घटक म्हणून पाहण्याची गरज आहे. कारण बालपण हा केवळ आयुष्याचा एक टप्पा नसतो, तर संपूर्ण आयुष्याचा पाया असतो. या पायावरच व्यक्तिमत्त्वाची इमारत उभी राहत असते. म्हणूनच बालपण आनंदी, सुरक्षित, संस्कारक्षम आणि सर्जनशील असणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे. १४ नोव्हेंबर हा भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचा जन्मदिवस आपण बालदिन म्हणून साजरा करतो. मुलांवरील त्यांचं प्रेम आणि मुलांशी असलेलं त्यांचं जिव्हाळ्याचं नातं यामुळे मुलं त्यांना प्रेमाने ‘चाचा नेहरू’ म्हणत असत.
बालदिन म्हटला की शाळांमधील आनंदाचं वातावरण, विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, मुलांच्या चेहऱ्यावरचा उत्साह, खेळ, गाणी, नृत्य, खाऊ आणि भेटवस्तू असे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते. या दिवशी मुलांना आनंद देण्याचे अनेक उपक्रम राबवले जातात. परंतु बालदिनाचा खरा अर्थ केवळ एका दिवसापुरता मर्यादित नाही. मुलांचे हक्क, त्यांचे शिक्षण, त्यांचे आरोग्य, त्यांची सुरक्षितता आणि त्यांच्या स्वप्नांना मिळणारी योग्य दिशा यांचा गांभीर्याने विचार करण्याचा हा दिवस आहे.
बालपण म्हणजे निरागसतेचा सुंदर आविष्कार!
लहान मुलांचं जग किती निराळं असतं! त्यांच्या डोळ्यांत कुतूहल असतं, मनात असंख्य प्रश्न असतात आणि कल्पनाशक्तीला तर कोणतीही सीमा नसते. एखादं फुलपाखरू दिसलं की त्याच्या मागे धावणारं मूल, पावसात कागदाची होडी सोडून आनंदाने टाळ्या वाजवणारं मूल, आकाशातील चंद्राला हात लावण्याचा हट्ट धरणारं मूल... या सगळ्यांत बालपणाचं खरं सौंदर्य दडलेलं असतं.
मात्र आजच्या मुलांचं बालपण बदलत चाललं आहे. पूर्वी अंगणात खेळले जाणारे खेळ, मित्र-मैत्रिणींच्या टोळ्या, झाडावर चढणं, लपाछपी, लगोरी, विटीदांडू, सागरगोटे, भातुकली यांची जागा आता मोबाईल, टॅब, व्हिडिओ गेम्स आणि डिजिटल मनोरंजनाने घेतली आहे. तंत्रज्ञानाचा वापर चुकीचा नाही; पण त्याचा अतिरेक मुलांच्या शारीरिक हालचाली, सामाजिक संवाद आणि कल्पनाशक्तीवर परिणाम करू शकतो. मैदानापेक्षा स्क्रीनचं जग आकर्षक वाटू लागलं, तर बालपणातील सहजता हरवते.
आजच्या पालकांसमोरही अनेक आव्हानं आहेत. मुलांनी अभ्यासात उत्तम गुण मिळवावेत, विविध स्पर्धांमध्ये यश मिळवावं, संगीत, नृत्य, चित्रकला, क्रीडा अशा प्रत्येक क्षेत्रात प्रावीण्य मिळवावं, अशी अपेक्षा असते. मुलांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी पालकांची धडपड निश्चितच कौतुकास्पद आहे. परंतु या धडपडीत मुलांना स्वतःच्या आवडी-निवडी जपण्याचं स्वातंत्र्य मिळतं का, हा विचार करण्यासारखा प्रश्न आहे.
शिक्षण म्हणजे केवळ गुणांची स्पर्धा नव्हे!
शिक्षणाचा उद्देश केवळ परीक्षेत चांगले गुण मिळवणं एवढाच नसावा. शिक्षणातून मुलांमध्ये विचार करण्याची क्षमता, प्रश्न विचारण्याचं धाडस, निर्णयक्षमता, सहकार्याची भावना आणि माणुसकी निर्माण झाली पाहिजे. आज माहितीचा प्रचंड साठा इंटरनेटवर उपलब्ध आहे. पण योग्य माहिती निवडणं, तिचं विश्लेषण करणं, सत्य-असत्य ओळखणं आणि स्वतःचा विवेक वापरणं, हे शिकवणं अधिक महत्त्वाचं झालं आहे.
शाळा ही मुलांच्या व्यक्तिमत्त्व विकासाची प्रयोगशाळा असते. पुस्तकातील धडे शिकवतानाच जीवनातील मूल्यांची ओळख करून देणं आवश्यक आहे. स्वच्छता, शिस्त, प्रामाणिकपणा, सहकार्य, पर्यावरणप्रेम, ज्येष्ठांचा आदर आणि सर्वधर्मसमभाव हे संस्कार केवळ पाठ्यपुस्तकांतून नव्हे, तर प्रत्यक्ष कृतीतून रुजवले पाहिजेत.
बालदिन साजरा करताना समाजातील सर्व मुलांचा विचार करणं आवश्यक आहे. एका बाजूला महागड्या शाळांमध्ये शिक्षण घेणारी, विविध सुविधा मिळवणारी मुलं आहेत; तर दुसऱ्या बाजूला आर्थिक परिस्थितीमुळे शिक्षणापासून वंचित राहणारी, बालमजुरी करणारी, रस्त्यावर राहणारी किंवा कुपोषणाचा सामना करणारी मुलंही आहेत. बालपण हा प्रत्येक मुलाचा मूलभूत हक्क आहे. शिक्षण, पोषण, आरोग्य, संरक्षण आणि खेळण्याची संधी या गोष्टी प्रत्येक मुलाला मिळाल्या पाहिजेत. मुलांचं संरक्षण करणं ही केवळ शासनाची जबाबदारी नाही. पालक, शिक्षक, सामाजिक संस्था आणि प्रत्येक सुजाण नागरिकाने यासाठी आपलं योगदान दिलं पाहिजे.
आजच्या काळात मुलांशी संवाद साधणं अत्यंत आवश्यक झालं आहे. अनेकदा मोठी माणसं मुलांना उपदेश करतात, सूचना देतात, चुका दाखवतात; पण त्यांचं म्हणणं शांतपणे ऐकून घेत नाहीत. मुलांच्या मनातही प्रश्न असतात, भीती असते, असुरक्षितता असते, कधी गोंधळ असतो, तर कधी न सांगता येणाऱ्या भावना असतात. अशा वेळी त्यांना विश्वासाने व्यक्त होता आले पाहिजे.
मुलांनी प्रश्न विचारले की त्यांना गप्प बसवण्याऐवजी उत्तरं देण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. त्यांच्या चुका झाल्या तर अपमान करण्याऐवजी त्या समजावून सांगितल्या पाहिजेत. मुलांना शिस्त लावणं आवश्यक आहेच; पण ती भीतीतून नव्हे, तर समजुतीतून निर्माण झाली पाहिजे. मुलांवर प्रेम करणं म्हणजे त्यांच्या प्रत्येक हट्टाला मान्यता देणं नव्हे, तर त्यांच्या भावनांचा आदर करत योग्य-अयोग्य यातील फरक समजावून देणं होय.
आज मुलांच्या हातात मोबाईल आहे, उद्या त्यांच्या हातात देशाची जबाबदारी असेल. आज त्यांच्या मनात पडणारे प्रश्न उद्याच्या नव्या संशोधनाला जन्म देतील. आज त्यांच्या कल्पनाशक्तीतून उमटणारी स्वप्नं उद्याच्या समाजाला नवी दिशा देतील. त्यामुळे मुलांना केवळ स्पर्धेसाठी तयार करण्याऐवजी जीवनासाठी तयार केलं पाहिजे.
त्यांच्यामध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन असावा, पण त्याचबरोबर संवेदनशीलताही असावी. आधुनिक तंत्रज्ञानाची जाण असावी, पण निसर्गाशी नातंही टिकून राहावं. मुलांना महागडी खेळणी देण्यापेक्षा त्यांच्यासोबत वेळ घालवणं, महागड्या भेटवस्तू देण्यापेक्षा त्यांच्या प्रश्नांना उत्तरं देणं आणि मोठमोठी स्वप्नं दाखवण्यापेक्षा ती पूर्ण करण्यासाठी आत्मविश्वास देणं अधिक महत्त्वाचं आहे. मुलांना सतत मार्गदर्शनाची गरज असते; पण त्याचबरोबर स्वतःचा मार्ग शोधण्याची संधीही मिळायला हवी.
बालदिनाच्या निमित्ताने आपण एक संकल्प करूया. प्रत्येक मुलाला आनंदी, सुरक्षित आणि निर्भय बालपण मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न करूया. त्यांच्या स्वप्नांना आपल्या अपेक्षांचं ओझं बनू देऊ नका. त्यांच्या कल्पनांना पंख द्या, त्यांच्या कुतूहलाला प्रोत्साहन द्या आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा आदर करा. कारण बालपण पुन्हा येत नाही. ते एकदाच मिळतं आणि आयुष्यभर आठवणींच्या रूपाने सोबत राहतं. म्हणून मुलांचं बालपण केवळ सुंदर आठवणींनी नव्हे, तर आनंद, प्रेम, स्वातंत्र्य, सुरक्षितता आणि संस्कारांनी समृद्ध झालं पाहिजे. बालदिन हा मुलांच्या आनंदाचा उत्सव असण्याबरोबरच मोठ्यांनी आत्मपरीक्षण करण्याचा दिवसही आहे. शेवटी एवढंच म्हणावंसं वाटतं की,
मुलांच्या हातात खेळणी असू देत,
डोळ्यांत स्वप्नांची दुनिया असू देत,
मनात प्रश्नांची फुलबाग फुलू देत,
आणि त्यांच्या पंखांना आकाश मोकळं असू देत!
बालपण जपूया, बालमन समजून घेऊया आणि उद्याच्या सुंदर समाजासाठी आजच्या बालविश्वाला प्रेमाने फुलवूया!