'उंच' नव्हे, 'उन्नत' गणेशोत्सव हवा...

विशेष

प्रसाद कुळकर्णी

गणेशमूर्तीची उंची कमी करणं हा केवळ पर्यावरणाचा मुद्दा नाही; तो आपल्या मानसिकतेतील बदलाचा मुद्दा आहे. उंच मूर्ती उभारण्यापेक्षा उन्नत विचारांची उभारणी महत्त्वाची. भव्य मंडपापेक्षा भव्य सामाजिक कार्य महत्त्वाचे आहे. मोठ्या आवाजापेक्षा चांगला संदेश दूरवर पोहचवणे आहे.

गणेशोत्सव हा महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाला सामाजिक एकजुटीचं, जनजागृतीचं आणि राष्ट्रीय भावनेचं स्वरूप दिलं. घराघरांतला गणपती सार्वजनिक चौकात आला आणि समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणणारा उत्सव बनला. भक्ती, कला, संस्कृती, सामाजिक बांधिलकी आणि लोकसहभाग यांचा सुंदर संगम म्हणजे गणेशोत्सव, अशी त्याची ओळख निर्माण झाली.

मात्र काळ बदलला तसं आज उत्सवाचं स्वरूपही बदलू लागलं. भक्तीपेक्षा भपका, श्रद्धेपेक्षा दिखावा आणि सामाजिक संदेशापेक्षा स्पर्धा यांना महत्त्व मिळू लागलं. विशेषतः अवाढव्य उंचीच्या गणेशमूर्ती, प्लास्टर ऑफ पॅरिसचा वाढता वापर, भव्य सजावट, प्रचंड ध्वनिक्षेपक, गर्दी आणि मिरवणुकांतील अनाठायी प्रदर्शन यामुळे सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या मूळ उद्देशावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण झालं आहे.

दिवसेंदिवस प्रचंड वाढत जाणारी लोकसंख्या, काँक्रीटची उभी राहणारी जंगलं आणि या सगळ्यामधून प्रचंड वेगाने पुढे जाणारं सामाजिक जीवन. सार्वजनिक सणांना आलेलं व्यावसायिक रूप. यामध्ये सार्वजनिक गणेशोत्सवाचं स्वरूप खूप दणदणाटी, दिखाऊपण ल्यालेलं आणि सहनही होत नाही... असं झालंय.

उंची वाढली; पण श्रद्धा वाढली का? या प्रश्नावर बोलायचं तर, गणेशमूर्ती जितकी उंच, तितका मंडळाचा लौकिक अधिक अशी एक चुकीची मानसिकता काही ठिकाणी रुजली आहे. परिसरातील मंडळांमध्ये मूर्तीच्या उंचीची जणू स्पर्धाच सुरू होते. कालपर्यंत दहा-बारा फूट असलेली मूर्ती आता त्यापेक्षा कितीतरी मोठी करण्याचा अट्टाहास केला जातो.

गणेशाचे मोठेपण मूर्तीच्या उंचीत नसून भक्ताच्या मनातील श्रद्धेत आहे. देवत्वाला मोजण्यासाठी फुटपट्टीची गरज नसते. एखादी छोटी, सुबक आणि कलात्मक मूर्तीही मनाला तितकीच भावू शकते. उलट अवाढव्य मूर्ती उभारण्यासाठी होणारा खर्च, वाहतूक, स्थापनेची कसरत आणि विसर्जनाची समस्या यांचा विचार केला तर 'मोठे म्हणजे सुंदर' ही संकल्पना किती निरर्थक आहे हे लक्षात येतं.

प्लास्टर ऑफ पॅरिसच्या मूर्ती हलक्या, सहज आकार देता येणाऱ्या आणि आकर्षक बनवता येणाऱ्या असल्यामुळे त्यांचा वापर वाढला. मात्र त्यांच्या विसर्जनामुळे पर्यावरणीय प्रश्न निर्माण होतात. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांमध्येही पर्यावरणपूरक, नैसर्गिक आणि जैवविघटनशील साहित्याच्या मूर्तींना प्रोत्साहन देण्यावर भर देण्यात आला आहे.

पीओपी पाण्यात सहज आणि लगेच विरघळत नाही. त्यामुळे विसर्जनानंतर जलस्रोतांमध्ये मूर्तींचे अवशेष राहण्याचा प्रश्न निर्माण होतो. त्यात रासायनिक रंग, सजावटीचं साहित्य आणि इतर अविघटनशील घटक मिसळले तर जलप्रदूषणाचा प्रश्न आणखी गंभीर होतो. २०२५ मध्ये महाराष्ट्राच्या पर्यावरण विभागाने पीओपी मूर्तींच्या विसर्जनासंदर्भात सुधारित मार्गदर्शक तत्त्वं जारी केली. त्यात सार्वजनिक मंडळांना लहान आकाराच्या मूर्ती बसवण्यास प्रोत्साहन देण्याचं, तसंच मोठी मूर्ती असल्यास विसर्जनासाठी तिची छोटी प्रतिकृती ठेवण्यास प्रोत्साहित करण्याचे निर्देश आहेत.

म्हणजेच प्रश्न केवळ 'पीओपी वापरायचा की नाही' एवढाच नाही; तर उत्सवाच्या संपूर्ण पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करण्याची गरज आहे. भक्तीचा उत्सव की प्रदर्शनाचा सोहळा? तर, सार्वजनिक गणेशोत्सवाचा आणखी एक चिंताजनक पैलू म्हणजे वाढता दिखावा. मंडपाची भव्यता, आकर्षक विद्युत रोषणाई, महागडी सजावट, मोठमोठे कटआऊट, जाहिराती आणि बाह्य आकर्षण यामध्ये गणेशमूर्ती आणि तिच्यामागील आध्यात्मिक संदेश कधी कधी दुय्यम ठरतो.

महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अहवालांमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात ध्वनिप्रदूषणाबरोबरच विसर्जन मिरवणुकांतील ध्वनी, वाहतूक आणि कचऱ्याच्या समस्यांचाही उल्लेख आहे. देवाच्या नावाने दुसऱ्याला त्रास देणं हा भक्तीचा भाग कसा असू शकतो? ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, रुग्ण, विद्यार्थी आणि काम करणारे नागरिक यांच्याही जीवनाचा विचार उत्सव साजरा करताना झाला पाहिजे. सार्वजनिक सणाचं 'ओंगळ विकृत स्वरूप' केवळ एका घटकामुळे निर्माण होत नाही. त्यामागे अनेक प्रवृत्ती एकत्र काम करतात. दिखाव्याची मानसिकता, स्पर्धा, आर्थिक शक्तीचे प्रदर्शन, राजकीय किंवा सामाजिक प्रतिष्ठेची चढाओढ, अनियंत्रित जाहिराती, ध्वनीचा अतिरेक आणि पर्यावरणाचा अपुरा विचार.

यामध्ये मूर्तिकार किंवा मंडळांना दोष देऊन प्रश्न सुटणार नाही. समाजाची मागणी बदलली तर उत्सवाचं स्वरूपही बदलेल. आपणच मोठी मूर्ती, महागडी सजावट आणि प्रचंड आकर्षण मागत असू, तर त्याची निर्मिती करणाऱ्यांनाही त्याच दिशेने जावं लागेल. गणेशोत्सव पुन्हा लोकशिक्षणाचा उत्सव व्हावा.

पूर्वी सार्वजनिक गणेशोत्सवात, नवरात्र, शारदोत्सवात छान भजनांचे, संगीत मैफिलींचे कार्यक्रम, एखादं संगीत नाटक, चर्चासत्र, विविध क्षेत्रातील थोर व्यक्तींची व्याख्यानं असे कार्यक्रम होत असत, इतकंच नव्हे, तर रसिक प्रेक्षक, श्रोते मोठ्या संख्येने या कार्यक्रमांना उपस्थित राहून आनंद घेत असत. आज हे सगळं हातातल्या लहानशा गॅजेटवर एक कळ दाबताच उपलब्ध होऊ शकतं, त्यामुळे असे कार्यक्रम ठेवलेच तर त्यांना उपस्थिती फारच तुरळक असते.

आज गणेशाच्या आगमनाला आणि विसर्जनाला जो काही प्रचंड आवाज, कर्णकर्कश संगीत, बेताल नाच आणि हे कमी की काय म्हणून डोकं उठवणारा ताल-सूर जराही नसलेला एकसुरी ताशा वाजत असतो. गणरायाला हे सगळं ऐकून 'कुठून आलो या पृथ्वीतलावर' असं होत असेल. सजावटीवर लाखो रुपये खर्च करण्यापेक्षा त्यातील काही निधी समाजोपयोगी कामासाठी वापरला तर गणेशोत्सवाचा खरा अर्थ अधिक प्रभावीपणे जनमानसापर्यंत पोहोचेल.

गणेशमूर्तीची उंची कमी करणं हा केवळ पर्यावरणाचा मुद्दा नाही; तो आपल्या मानसिकतेतील बदलाचा मुद्दा आहे. उंच मूर्ती उभारण्यापेक्षा उन्नत विचारांची उभारणी महत्त्वाची आहे. भव्य मंडपापेक्षा भव्य सामाजिक कार्य महत्त्वाचे आहे. मोठ्या आवाजापेक्षा चांगला संदेश दूरवर पोहोचणं महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०२५ च्या मार्गदर्शक तत्त्वांतही सार्वजनिक मंडळांना लहान आकाराच्या मूर्ती बसवण्यास प्रोत्साहन देण्याचा स्पष्ट उल्लेख आहे. गणपती ही बुद्धी, विवेक आणि मंगलतेची देवता मानली जाते. मग गणेशोत्सव साजरा करताना विवेकाचा वापर करणं हीच खरी गणेशभक्ती नाही का? गणेशोत्सवाची ओळख 'सर्वांत उंच मूर्ती', 'सर्वांत मोठी सजावट' किंवा 'सर्वांत मोठी मिरवणूक' अशी व्हायला नको. त्याची ओळख 'सर्वांत चांगला सामाजिक संदेश', 'सर्वांत स्वच्छ उत्सव', 'सर्वांत पर्यावरणपूरक मंडळ' आणि 'सर्वांत समाजोपयोगी उपक्रम' अशी व्हावी.

देवाला उंच आसनावर बसवण्यापेक्षा त्याचे विचार आपल्या आचरणात उंचावणं अधिक महत्त्वाचं आहे. पीओपीच्या अवाढव्य मूर्तींच्या स्पर्धेतून बाहेर पडून शाडू मातीसारख्या पर्यावरणपूरक पर्यायांना प्राधान्य देणं, सजावटीतील भपका कमी करणं, ध्वनिप्रदूषणाला आळा घालणं आणि सामाजिक उपक्रमांना महत्त्व देणं ही काळाची गरज आहे.

गणपतीची मूर्ती उंच असण्यापेक्षा गणेशोत्सवाची मूल्यं उंच असावीत. मंडप मोठा असण्यापेक्षा मन मोठं असावं. आवाज मोठा असण्यापेक्षा संदेश मोठा असावा आणि उत्सवाचा देखावा नव्हे, तर त्यातून निर्माण होणारे संस्कार मोठे असावेत. हाच खऱ्या अर्थाने गणरायाला साजेसा, समाजाला जोडणारा आणि पर्यावरणाचा सन्मान करणारा सार्वजनिक गणेशोत्सव ठरेल.

लेखक, निवेदक, कवी

kprasad1959@gmail.com