देश-विदेश
भावेश ब्राह्मणकर
भारताचा शेजारी असलेल्या श्रीलंकेत आरोग्य यंत्रणा अक्षरशः कोलमडली आहे. रूग्णालयांमध्ये बेड शिल्लक नाहीत. सरकारने आता थेट ड्रोन आणि लष्कराद्वारे डेंग्यूच्या डासांवर हल्ला चढवला आहे.
श्रीलंका सध्या अत्यंत भीषण आणि दुहेरी संकटाचा सामना करत आहे. एकीकडे इराण युद्धामुळे उद्भवलेल्या जागतिक भू राजकीय परिस्थितीमुळे देशात तीव्र ऊर्जा आणि इंधन टंचाई निर्माण झाली आहे, तर दुसरीकडे डेंग्यू तापाने संपूर्ण देशात हाहाकार माजवला आहे. डेंग्यूच्या वाढत्या प्रादुर्भावामुळे श्रीलंकेची सार्वजनिक आरोग्य यंत्रणा पूर्णपणे कोलमडण्याच्या मार्गावर आहे. परिस्थिती इतकी हाताबाहेर गेली आहे की, डासांच्या आणि डेंग्यूच्या या वाढत्या प्रादुर्भावाला रोखण्यासाठी आता थेट लष्कराला पाचारण करण्यात आले असून, आधुनिक ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वापर करून डासांची उत्पत्ती स्थाने शोधून ती नष्ट करण्याचे युद्धपातळीवर प्रयत्न सुरू आहेत.
श्रीलंकेच्या आरोग्य मंत्रालयाने जारी केलेल्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, चालू वर्षात २२ जून २०२६ पर्यंत तब्बल ४७,५३० डेंग्यूच्या रुग्णांची नोंद झाली आहे. अत्यंत चिंतेची बाब म्हणजे या साथीमुळे आतापर्यंत २९ जणांना आपला जीव गमवावा लागला आहे. हा आकडा दिवसेंदिवस अत्यंत वेगाने वाढत आहे. श्रीलंकेची राजधानी कोलंबो आणि आसपासच्या परिसरांमध्ये या आजाराचा प्रसार सर्वाधिक वेगाने होत आहे.
अचानक आलेल्या रुग्णांच्या पुरामुळे श्रीलंकेतील बहुतांश सरकारी आणि खाजगी रुग्णालयांमध्ये बेड शिल्लक नाही. एकाच बेडवर दोन ते तीन रुग्णांना ठेवावे लागत असून उपचार करण्याची वेळ डॉक्टरांवर आली आहे. औषधांचा तुटवडा, आरोग्य कर्मचाऱ्यांवर पडणारा अतिरिक्त ताण आणि रुग्णांची सतत वाढणारी संख्या यामुळे आरोग्य यंत्रणेची अवस्था दयनीय झाली आहे. अनेक रुग्णालयांमध्ये नवीन रुग्णांना दाखल करून घेण्यासाठी जागाच शिल्लक राहिलेली नाही.
श्रीलंकेसमोरील हे संकट केवळ एका वैद्यकीय आजारापुरते मर्यादित नाही, तर त्याला आंतरराष्ट्रीय राजकीय घडामोडींची पार्श्वभूमी लाभली आहे. मध्यपूर्वेतील इराण युद्धामुळे जागतिक स्तरावर खनिज तेलाचा पुरवठा विस्कळीत झाला आहे. आधीच आर्थिक संकटातून सावरत असलेल्या श्रीलंकेला या युद्धामुळे तीव्र ऊर्जा आणि इंधन टंचाईचा सामना करावा लागत आहे. देशात दररोज तासनतास वीज कपात केली जात आहे.
या ऊर्जा टंचाईचा थेट परिणाम आरोग्य क्षेत्रावर झाला आहे. रुग्णालयांमध्ये अतिदक्षता विभाग (आयसीयू) आणि शस्त्रक्रिया गृहे चालवण्यासाठी आवश्यक असणारे जनरेटर्स चालवायला डिझेल उपलब्ध नाही. त्यातच, डेंग्यूच्या डासांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी जी पारंपारिक धूर फवारणी (फॉगिंग) केली जाते, त्या फवारणी यंत्रांसाठी आवश्यक असणारे इंधनच पालिका आणि आरोग्य विभागाकडे उपलब्ध नाही. परिणामी, डासांची उत्पत्ती रोखण्याचे पारंपारिक उपाय ठप्प झाले आणि डेंग्यूच्या डासांना मोकळे रान मिळाले आहे.
आरोग्य मंत्रालयाचे सर्व प्रयत्न अपुरे पडू लागल्यानंतर श्रीलंकेच्या सरकारने परिस्थितीवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोठा निर्णय घेतला. सरकारने या डेंग्यू विरोधी मोहिमेवर देखरेख ठेवण्यासाठी थेट 'लष्कराच्या नेतृत्वाखालील विशेष देखरेख युनिट' स्थापन केले आहे. आता लष्कराचे जवान आणि अधिकारी आरोग्य विभागाच्या कर्मचाऱ्यांसह मैदानात उतरले आहेत.
लष्कराच्या शिस्तीचा आणि मनुष्यबळाचा वापर करून विविध भागांमध्ये स्वच्छता मोहिमा राबवल्या जात आहेत. साचलेले पाणी उपसणे, कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे आणि डेंग्यूबाधित भागांचे मॅपिंग करण्याचे काम लष्कराकडे सोपवण्यात आले आहे. प्रशासकीय दिरंगाई बाजूला सारून त्वरित निर्णय घेण्यासाठी आणि उपाययोजनांची अंमलबजावणी करण्यासाठी लष्कराची ही उपस्थिती अत्यंत प्रभावी ठरत आहे.
या आरोग्य युद्धातील सर्वात आधुनिक आणि महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वापर. मानवी वस्तीच्या अशा अनेक जागा असतात जिथे प्रत्यक्ष पोहोचणे आरोग्य कर्मचाऱ्यांना किंवा जवानांना अशक्य असते. जसे की, मोठ्या इमारतींची छते, बंद पडलेल्या गिरण्या, दाट झाडी आणि दलदलीचे भाग. अशा दुर्गम आणि उंचावरील ठिकाणी डेंग्यू पसरवणाऱ्या 'एडिस इजिप्ती' डासांची उत्पत्ती स्थाने शोधण्यासाठी ड्रोन तैनात करण्यात आले आहेत. हे ड्रोन उंचावरून अति-उच्च दर्जाचे कॅमेरे आणि सेन्सर्स वापरून साचलेल्या पाण्याचा शोध घेतात. ज्या भागात डासांच्या अळ्या असण्याची शक्यता असते, त्या भागाचे अचूक जीपीएस लोकेशन हे ड्रोन नियंत्रण कक्षाला पाठवतात. इतकेच नव्हे, तर काही प्रगत ड्रोनचा वापर करून अशा दुर्गम भागात डासनाशक औषधांची थेट फवारणी देखील केली जात आहे. तंत्रज्ञानाचा हा वापर कमी वेळेत अधिक प्रभावी काम करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे.
श्रीलंकेतील हे संकट केवळ त्यांच्यापुरते मर्यादित नाही, तर ते संपूर्ण दक्षिण आशिया आणि विशेषतः भारतासाठी एक धोक्याची घंटा आहे. मान्सूनच्या काळात हवामानातील बदल आणि साचणारे पाणी यामुळे डेंग्यूचा धोका भारतामध्येही मोठ्या प्रमाणावर असतो. श्रीलंकेच्या या परिस्थितीवरून हे स्पष्ट होते की, जेव्हा एखादे आरोग्य संकट देशांतर्गत आर्थिक किंवा आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संकटाशी जोडले जाते, तेव्हा त्याचा परिणाम किती भयानक असू शकतो. आरोग्य यंत्रणा बळकट ठेवणे, आणीबाणीच्या प्रसंगात रुग्णालयांसाठी अखंडित वीज आणि इंधनाचा पुरवठा सुनिश्चित करणे आणि पारंपारिक पद्धतींना फाटा देऊन आधुनिक ड्रोन सारख्या तंत्रज्ञानाचा आधीच स्वीकार करणे हे धडे यातून मिळतात.
विशेष म्हणजे, आरोग्य प्रश्नावर थेट लष्कर आणि ड्रोन तैनात करण्याची जगातील ही पहिलीच वेळ आहे. त्यामुळे त्याकडे गांभिर्यानेच पहावे लागेल. हवामान बदल आणि जागतिक तपमान वाढीमुळे डेंग्यूसारख्या आजारांचा प्रादुर्भाव वाढण्याचा इशारा यापूर्वीच हवामान तज्ज्ञांनी दिला आहे. त्यामुळे इथून पुढचा काळ हा अधिक कठीण असणार आहे, याची प्रचिती श्रीलंकेतून येत आहे. श्रीलंकेने डेंग्यूविरुद्ध पुकारलेले हे युद्ध मानव आणि निसर्गातील विषम संघर्षाचे उत्तम उदाहरण आहे. लष्कराचे मनुष्यबळ आणि ड्रोनचे आधुनिक तंत्रज्ञान एकत्र या संकटाचा सामना करत असले, तरी मूळ प्रश्न आरोग्य पायाभूत सुविधांचा आणि जागतिक परिस्थितीचा आहे. श्रीलंकेतील जनता आणि प्रशासन या दुहेरी संकटातून लवकरात लवकर बाहेर पडेल अशी आशा असली, तरी हे संकट जगाला सार्वजनिक आरोग्याकडे आणि संकट व्यवस्थापनाकडे अधिक गांभीर्याने पाहण्याचा स्पष्ट संदेश देत आहे.
bhavbrahma@gmail.com
