विशेष

क्रांती गोडबोले-पाटील

निसर्गाच्या कुशीत सुरू झालेला मानवाचा ज्ञानशोध आज ‘AI’ च्या आभासी जगतापर्यंत येऊन पोहोचला आहे; पण तंत्रज्ञानाच्या या युगात गुरूची व्याख्या नक्की बदलली आहे का? काळासोबत माध्यमे बदलली तरी अज्ञानाचा अंधार दूर करणारे गुरुतत्त्व आजही तितकेच शाश्वत आहे का.....?

गुरु बिन ज्ञान कहाँ से पाऊँ,

अज्ञान तिमिर का नाश करे...’

आषाढाची काळीभोर मेघमाला जेव्हा धरणीवर अमृताचा वर्षाव करते, तेव्हा मातीला एक सुगंध सुटतो. हा सुगंध केवळ सृष्टीच्या तृप्तीचा नसतो, तर तो अज्ञानाच्या कोरड्या पडलेल्या भुईवर ज्ञानाचा शिडकाव करणाऱ्या गुरुतत्त्वाच्या कृतज्ञतेचा असतो.

आषाढ पौर्णिमेची सकाळ उजाडते आणि मनाच्या तळाशी साचलेला भावोत्कटतेचा झरा खळाळू लागतो. ‘गुरु’ म्हणजे मानवी जीवनाला आकार देणारी, वाटेतील अंधार दूर करणारी आणि आत्मभावाची ओळख करून देणारी एक वैश्विक ऊर्जामूर्ती आहे. स्वामी विवेकानंदांनी अत्यंत मार्मिकपणे म्हटलं होतं, ‘प्रत्येक मानवामध्ये ज्ञानाचा अथांग सागर दडलेला असतो, गुरु केवळ त्या ज्ञानाच्या दिव्याला प्रज्वलित करण्याचं काम करतो.’

मानवाचा आदिम काळापासून सुरू झालेला ज्ञानशोध आज कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) आभासी जगतापर्यंत येऊन पोहोचला आहे. या प्रवासात गुरुची रूपं बदलली.

या संपूर्ण जीवनप्रवासात माणसाचा सर्वांत पहिला, सर्वांत पुरातन आणि आदिम गुरु कोणता असेल, तर तो म्हणजे हा अथांग पसरलेला निसर्ग! जेव्हा शाळा नव्हत्या, ग्रंथालयं नव्हती आणि अक्षरांची ओळखही झाली नव्हती; तेव्हा मानवाने निसर्गाच्या विशाल पाठशाळेतच जीवन जगण्याचे धडे गिरवले. सूर्य रोज सकाळी उगवून कसल्याही अपेक्षेशिवाय जगाला प्रकाश देतो, ही त्याची निरपेक्ष वृत्ती माणसाने पाहिली. डोंगर कितीही वादळे आली तरी अचल उभा राहतो, हे धैर्य मानवाने त्याच्याकडून शिकलं. खळाळत वाहणारी नदी कितीही दगडधोंडे आले तरी स्वतःचा मार्ग शोधत सागराला जाऊन मिळते, हा प्रवाहीपणा तिने शिकवला. कवी मंगेश पाडगावकरांच्या शब्दांत सांगायचं तर-

झाडासारखे उभे राहावे,

कशासाठी? कोणासाठी?

पान गळो की फूल फुलो,

हसत राहावे प्रत्येक ऋतूंसाठी!

निसर्गातील प्रत्येक घटक आपल्याला काही ना काही शिकवतच असतो.

निसर्गाच्या पाठशाळेतून बाहेर पडल्यावर मानवी आयुष्यात सर्वांत जवळचा, हक्काचा आणि जिव्हाळ्याचा गुरु अवतरतो- तो म्हणजे आई आणि वडील! आई ही केवळ शरीराला जन्म देणारी माता नसते, तर ती मानवी मूल्यांची पहिली शाळा असते. बाळ जेव्हा जन्माला येतं, तेव्हा त्याला जगाची कोणतीही भाषा माहीत नसते. आईचा पहिला स्पर्श, तिचा लडिवाळ आवाज, तिची अंगाई हीच बाळाची पहिली शाळा ठरते. आई बोलायला, चालायला शिकवते आणि जगण्यासाठी लागणाऱ्या माणुसकीची पेरण करते. तिच्यासोबतच बाप नावाचा तो आकाशाएवढा भक्कम खांब उभा असतो. बाप म्हणजे संकटाच्या काळात पाठीवर फिरणारा तो राकट, पण अत्यंत आश्वासक हात! सायकलच्या सीटवर मागे धरून “पडू नकोस, चालवत राहा, मी आहे पाठीशी!” असा धीर देणारा पिता हा आयुष्यातील पहिला खरा मार्गदर्शक असतो. आई-वडिलांच्या या ऋणातून माणूस जन्मात कधीच मुक्त होऊ शकत नाही. जन्माचे संस्कार देणाऱ्या, अपयशाच्या काळात ‘झाले-गेले विसरून जा आणि पुन्हा उठून उभा राहा’ असा मंत्र देणाऱ्या या माता-पित्यांच्या चरणी गुरुपौर्णिमेला पहिलं शीस झुकतं.

काळाचा रथ पुढे सरकत गेला. समाजव्यवस्था गुंतागुंतीची झाली आणि माणसाला विविध विद्या, कला, कौशल्यं आणि शास्त्रांचं ज्ञान मिळवणं गरजेचं वाटू लागलं. इथे प्रवेश झाला तो विषयतज्ज्ञ, शिक्षक, आचार्य आणि उस्तादांचा! गुरुकुल परंपरेपासून सुरू झालेला हा प्रवास आधुनिक शाळा आणि विद्यापीठांपर्यंत येऊन पोहोचला. वर्गात हातात खडू धरून उभे राहणारे गुरुजी, प्रयोगशाळेत विज्ञानाची किमया दाखवणारे शिक्षक किंवा संगीताच्या दुनियेत सुरांचं ज्ञान देणारे उस्ताद यांनी मानवी बुद्धीला धार लावली. महर्षी व्यास, द्रोणाचार्य यांच्यापासून ते सावित्रीबाई फुले आणि महात्मा ज्योतिबा फुलेंपर्यंत अनेक महात्म्यांनी ज्ञानाची कवाडं सर्वांसाठी खुली केली. गुरुजींच्या तोंडून निघणारा प्रत्येक शब्द विद्यार्थ्यांसाठी वेदवाक्यासारखा असायचा. कवी ग. दि. माडगूळकरांनी शिक्षकांच्या या महान कार्याचं वर्णन करताना अगदी सोप्या पण भावूक शब्दांत लिहिलं होतं-

नमस्कार माझा या ज्ञानदेवतांना,

ज्यांनी घडवले आमुच्या जीवनाला...

परंतु, पुस्तकी ज्ञानाच्या पलीकडे जाऊन मानवी आयुष्यात असा एक गुरु असतो, जो कोणतीही पदवी न घेता येतो, पण आयुष्यभराचा पाठ शिकवून जातो- तो म्हणजे ‘अनुभव’! होय, अनुभव हा माणसाचा सर्वांत कठोर पण सर्वांत खरा गुरु असतो. आचार्य अत्रे म्हणायचे, ‘अनुभव ही अशी शाळा आहे, जिथे फी खूप द्यावी लागते, पण मिळणारे शिक्षण आयुष्यभर कधीच विसरता येत नाही.’ आयुष्यात पदोपदी येणाऱ्या अडचणी, यश-अपयश, फसवणूक, दुःखाचे प्रसंग आणि माणसांची ओळख... या सर्व गोष्टी आपल्याला रोज काही ना काही नवीन शिकवत असतात. आयुष्याच्या या प्रवासात फक्त मोठी माणसंच गुरु नसतात. पदोपदी भेटणारी साधी, अनपेक्षित माणसंही आपली गुरु बनतात. रस्त्यावरून जाणारा एक छोटा मजूर, जो दिवसभर कष्ट करून रात्री सुखाची भाकर खातो; तो आपल्याला समाधानाचा धडा शिकवून जातो. भर उन्हात तहानलेल्या माणसाला पाणी पाजणारा एखादा अनोळखी वाटसरू आपल्याला परोपकार शिकवून जातो. अगदी आपल्या घरात खेळणारं छोटं मूल, जे क्षणभरात राग विसरून पुन्हा खदखदवून हसतं; ते आपल्याला भूतकाळ विसरून वर्तमानात जगायला शिकवतं. संत कबीरांनी म्हणूनच अतिशय सुंदर विचार मांडला होता- ‘सृष्टीतील प्रत्येक सजीव आणि निर्जीव घटकामध्ये गुरुतत्त्व दडलेलं असतं, फक्त ते ग्रहण करण्याची रसिकता आणि नम्रता आपल्या डोळ्यांत असावी लागते.’ ­­­

आणि आज? आज आपण २१ व्या शतकाच्या अशा एका तंत्रज्ञानाच्या वळणावर उभे आहोत, जिथे गुरुचं रूप पार बदलून गेलं आहे. आजचा नवा गुरु म्हणजे ‘AI’ म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्ता! स्मार्टफ़ोनच्या एका क्लिकवर, चॅटजीपीटी किंवा गुगलच्या माध्यमातून जगातील कुठलंही ज्ञान आपल्या हातात हजर होतं. गणित सोडवणं असो, कविता लिहिणं असो किंवा जटिल कोडिंग शिकणं असो; AI हा २४ तास उपलब्ध असणारा आभासी गुरु बनला आहे.

पण इथेच एक तात्विक विचार करणं गरजेचं आहे. सुप्रसिद्ध विचारवंत आणि लेखक युव्हाल नोआ हरारी यांनी तंत्रज्ञानावर भाष्य करताना म्हटलं होतं की, ‘तंत्रज्ञान आपल्याला प्रचंड माहिती देऊ शकतं, परंतु त्या माहितीचा उपयोग कसा करावा, हे सांगणारा विवेक मानवी जाणीवेतच असतो.’ हीच गोष्ट आज AI बाबतीत लागू होते. AI कडे अथांग माहितीचा (Data) महासागर आहे, पण त्याच्याकडे अनुभवाचा, संवेदनशीलतेचा आणि स्नेहाचा (Empathy) अभाव आहे. विद्यार्थी जेव्हा परीक्षेत नापास होतो, तेव्हा AI त्याला उत्तरे नक्कीच शोधून देईल; पण त्या विद्यार्थ्याच्या खांद्यावर मायेचा हात ठेवून “अरे, झालं -गेलं सोडून दे, तुझा स्वतःवर विश्वास ठेव, मी तुझ्या पाठीशी आहे!” हा जिव्हाळा आणि डोळ्यांतील अश्रू पुसणारा कौतुकाचा स्पर्श AI कधीच देऊ शकत नाही.

आजच्या बदलत्या जगात गुरु-शिष्याच्या नात्याची रूपरेषा नक्कीच बदलली आहे. आजचा विद्यार्थी हा केवळ आज्ञाधारक श्रोता राहिलेला नाही, तर तो प्रश्नांची सरबत्ती करणारा, शंका उपस्थित करणारा एक सजग विचारवंत झाला आहे. आजच्या गुरूची भूमिका ही केवळ आदेश देणाऱ्या अधिकाऱ्याची नसून एका वाटाड्याची, एका मार्गदर्शकाची झाली आहे. कवी कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांच्या ‘कणा’ या प्रसिद्ध कवितेतील तो खचलेला विद्यार्थी जेव्हा आपल्या शिक्षकांकडे जातो, तेव्हा त्याला त्याच्या शिक्षकांकडून पैशांची मदत नको असते हवा असतो तो त्यांचा भावनिक आधार. ‘पाठीवरती हात ठेवून फक्त लढ म्हणा!’ हीच गुरूची खरी ताकद असते. जेव्हा संपूर्ण जग पाठ फिरवते, तेव्हा शिष्याच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहून त्याला स्व-रूपाची आणि क्षमतेची जाणीव करून देणं, हेच गुरूचं खरं कार्य असतं.

एका गोष्ट आठवतेय, एक शिष्य आपल्या गुरुंकडे जातो आणि विचारतो, “गुरुजी, ज्ञानाचा खरा दिवा कोणता?” गुरुजी त्याला एका अंधाऱ्या खोलीत नेतात आणि दिवा पेटवून देतात. शिष्य म्हणतो, “हाच तो दिवा!” गुरुजी फुंकर मारून दिवा विझवतात आणि म्हणतात, “हा दिवा बाहेरचा होता, जो एका वाऱ्याच्या झुळकेने विझला. खरा गुरु तो असतो, जो तुमच्या आतला स्वतःचा दिवा पेटवतो, जो आयुष्यात कधीही विझत नाही!” AI हा बाहेरचा दिवा आहे, जो माहितीचा प्रकाश देईल; पण मानवी गुरु, आई-वडील, निसर्ग आणि अनुभव हे आपल्या आतला दिवा पेटवणारे खरे ऊर्जास्रोत आहेत.

शेवटी काय, निसर्गाच्या झाडाखाली सुरू झालेला हा ज्ञानप्रवास, आई-वडिलांच्या मांडीवर बागडत, शिक्षकांच्या वर्गात समृद्ध होत, अनुभवांच्या ठेचा खात, आज डिजिटल स्क्रीनच्या प्रकाशापर्यंत आला आहे. काळ बदलेल, माध्यमं बदलतील, गुरुची रूपं बदलतील; पण ‘अज्ञानाच्या अंधारातून ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे नेणं’ (तमसो मा ज्योतिर्गमय) हा गुरुतत्वाचा गाभा कायम अक्षय्य राहील. २९ जुलैला येणाऱ्या गुरुपौर्णिमेच्या पवित्र दिनी निसर्गाच्या शांततेला, आई-वडिलांच्या संस्कारांना, शिक्षकांच्या ज्ञानाला, पदोपदी घडवणाऱ्या अनुभवांना, नकळत मार्गदर्शन करणाऱ्या लहान-मोठ्या माणसांना आणि आजच्या तंत्रज्ञानाला... अशा प्रत्येक रूपात वसलेल्या गुरुतत्त्वाला शतशः वंदन!

krantip183@gmail.com