विशेष

राजीव श्रीखंडे

एखाद्या लेखकाची लेखणी लाखो वाचकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवते; मात्र त्याच लेखणीच्या जोरावर त्याला स्वतःचे घर चालवता येत नाही, ही आपल्या साहित्यविश्वातील मोठी शोकांतिका आहे. लेखकाच्या शब्दांना समाजात प्रतिष्ठा मिळते, त्याच्या विचारांचा गौरव होतो; पण त्याच्या सर्जनशील श्रमांचे आर्थिक मूल्य देण्याची वेळ आली की समाज आणि व्यवस्था दोघेही हात आखडता घेतात. मग लेखकाने केवळ लेखन करून जगायचे कसे? जागतिक लेखक दिनाच्या निमित्ताने या प्रश्नाचा गांभीर्याने विचार करण्याची गरज आहे.

एखाद्या लेखकाने दोन वर्षे एखादी कादंबरी लिहिण्यासाठी खर्ची घातली, तिच्यासाठी असंख्य पुस्तके वाचली, अनुभव घेतले, चिंतन केले, कल्पनाशक्ती पणाला लावली आणि अखेर ती कादंबरी वाचकांच्या हातात पोहोचली. पुस्तकाची किंमत चारशे रुपये. त्याच्या दोन हजार प्रती विकल्या गेल्या, तर लेखकाला दहा टक्के मानधनाप्रमाणे मिळतील अवघे ऐंशी हजार रुपये! दोन वर्षांच्या मेहनतीचे हे मूल्य. मग अशा लेखकाने पुढची कादंबरी लिहिण्यासाठी स्वतःचा उदरनिर्वाह कसा करायचा? घरखर्च, मुलांचे शिक्षण, आरोग्य आणि इतर जबाबदाऱ्या सांभाळायच्या कशा? जागतिक लेखक दिनाच्या निमित्ताने लेखकाच्या सन्मानाचा गजर करताना या प्रश्नाकडेही गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. कारण लेखकाचा गौरव करणे आणि त्याला लेखणीच्या बळावर सन्मानाने जगता येईल, अशी परिस्थिती निर्माण करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

जगातील अनेक देशांत असे लेखक आहेत की ज्यांचा उदरनिर्वाह केवळ लेखनावर चालतो. कादंबऱ्या, कथा, नाटके, वैचारिक साहित्य किंवा अन्य प्रकारचे लेखन हाच त्यांचा व्यवसाय असतो. काही लेखक तर आपल्या लेखनातून प्रचंड संपत्ती निर्माण करतात. जे. के. रोलिंग, स्टीफन किंग, जॉन ग्रिशम, डॅन ब्राऊन यांसारखी नावे आपल्याला सहज आठवतात. अर्थात हे अत्यंत यशस्वी लेखक आहेत. पण त्यांच्याखेरीजही पाश्चात्य देशांत असे अनेक लेखक आहेत, ज्यांना लेखनातून पुरेसे आर्थिक उत्पन्न मिळते. याउलट मराठी साहित्यविश्वाकडे पाहिले तर एक विचित्र विरोधाभास दिसतो. मराठी भाषेला जवळजवळ आठशे वर्षांची समृद्ध साहित्यपरंपरा आहे. ज्ञानेश्वर, तुकाराम यांच्यापासून आजच्या आधुनिक साहित्यिकांपर्यंत अनेक प्रतिभावंतांनी ही भाषा समृद्ध केली आहे. पण इतकी समृद्ध साहित्यपरंपरा असूनही केवळ साहित्यनिर्मितीवर सन्मानाने जगू शकणारे मराठी लेखक अत्यंत दुर्मीळ आहेत. असे का असावे? या प्रश्नाचे उत्तर केवळ मराठी पुस्तकांचा खप कमी आहे, एवढ्यावर संपत नाही. त्यामागे अनेक आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि मानसिक कारणे आहेत.

मराठीतील अनेक श्रेष्ठ लेखकांनी लेखनाबरोबरच नोकरी किंवा अन्य व्यवसाय केला. वि. स. खांडेकर शिक्षक होते. कुसुमाग्रजांनी पत्रकारितेत काम केले. ग. अ. कुलकर्णी प्राध्यापक होते. भालचंद्र नेमाडे यांनी अध्यापन केले. अनेक कवी, कथाकार, कादंबरीकार आणि समीक्षकांनी आपली साहित्यसाधना नोकरी सांभाळून केली. यात अर्थातच गैर काही नाही. जगातील अनेक महान लेखकांनीही अन्य व्यवसाय केले आहेत. फ्रांझ काफ्का विमा कार्यालयात काम करीत होते, तर टी. एस. इलियट यांनी बँकेत नोकरी केली होती. परंतु प्रश्न असा आहे की, एखाद्या प्रतिभावान मराठी लेखकाने केवळ साहित्यनिर्मितीलाच आपले आयुष्य वाहून घ्यायचे ठरवले, तर त्याला आर्थिक सुरक्षितता मिळण्याची कितपत शक्यता आहे? या प्रश्नाचे उत्तर फारसे उत्साहवर्धक नाही. पु. ल. देशपांडे यांच्यासारखे लेखक अपवादात्मक लोकप्रिय झाले. त्यांच्या पुस्तकांच्या असंख्य आवृत्त्या निघाल्या. परंतु पु. ल. हे केवळ साहित्यिक नव्हते. नाटक, अभिनय, संगीत, चित्रपट आणि सार्वजनिक कार्यक्रम अशा अनेक क्षेत्रांत त्यांचा वावर होता. त्यामुळे त्यांचे आर्थिक यश केवळ पुस्तकविक्रीशी जोडता येणार नाही.

मराठी लेखकांच्या आर्थिक परिस्थितीचे सर्वांत महत्त्वाचे कारण म्हणजे पुस्तकांच्या विक्रीचे मर्यादित प्रमाण. इंग्रजी भाषेतील पुस्तकाला जागतिक बाजारपेठ उपलब्ध असते. अमेरिका, ब्रिटन, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, भारत आणि इतर असंख्य देशांमध्ये इंग्रजी पुस्तके विकली जातात. लोकप्रिय लेखकांच्या पुस्तकांच्या लाखो प्रती विकल्या जाणे शक्य असते. मराठी पुस्तकांची बाजारपेठ प्रामुख्याने महाराष्ट्र आणि जगभरातील मराठी भाषिकांपुरती मर्यादित आहे. महाराष्ट्राची लोकसंख्या मोठी असली तरी नियमितपणे पुस्तके विकत घेणाऱ्या वाचकांची संख्या तुलनेने कमी आहे. मराठीतील एखाद्या गंभीर साहित्यकृतीच्या एक-दोन हजार प्रती विकल्या गेल्या, तरी ते समाधानकारक मानले जाते. अर्थात काही लोकप्रिय लेखक आणि पुस्तकांच्या बाबतीत हे चित्र वेगळे असते. पुस्तकाच्या दोन हजार प्रती विकल्या गेल्या आणि प्रत्येक प्रतीमागे लेखकाला चाळीस रुपये मानधन मिळाले, तर एकूण उत्पन्न केवळ ऐंशी हजार रुपये होते. एखादी दर्जेदार कादंबरी लिहिण्यासाठी दोन वर्षे खर्च झाली असतील, तर या श्रमाचे आर्थिक मूल्य किती नगण्य ठरते, हे लक्षात येईल.

आपण मराठी माणसे साहित्यावर प्रेम करतो, असे अभिमानाने सांगतो. साहित्य संमेलने भरवतो. लेखकांचा सत्कार करतो. पुरस्कार देतो. पुस्तकांवर चर्चा करतो. पण आपण पुस्तके किती विकत घेतो? हा प्रश्न अस्वस्थ करणारा आहे. मोबाईल फोन, मनोरंजन, पर्यटन, हॉटेलिंग यांवर हजारो रुपये खर्च करणारा मध्यमवर्ग एखादे चारशे रुपयांचे पुस्तक विकत घेताना मात्र विचार करतो. ग्रंथालयांची समृद्ध परंपरा ही महाराष्ट्राची निश्चितच जमेची बाजू आहे. पण ग्रंथालयात पुस्तक वाचले जाणे आणि प्रत्येक वाचकाने पुस्तक विकत घेणे यांचा लेखकाच्या उत्पन्नावर होणारा परिणाम वेगवेगळा असतो. ग्रंथालयातून होणाऱ्या वाचनासाठी लेखकाला स्वतंत्र मोबदला देणारी व्यापक व्यवस्था आपल्याकडे नाही. युरोपातील काही देशांत सार्वजनिक ग्रंथालयांतून पुस्तकांच्या वापराबद्दल पात्र लेखकांना आर्थिक मोबदला दिला जातो. अशी व्यवस्था लेखकाच्या आर्थिक स्वावलंबनाला हातभार लावू शकते.

मराठी प्रकाशन व्यवस्थेचीही काही मूलभूत बंधने आहेत. अनेक प्रकाशक साहित्यप्रेमातून व्यवसाय करतात. त्यांनाही कागद, छपाई, वितरण, साठवणूक आणि विक्री यांचे वाढते खर्च पेलावे लागतात. त्यामुळे प्रकाशकांना भरघोस नफा मिळतो आणि लेखक मात्र उपाशी राहतो, असे सरसकट म्हणणे अन्यायकारक ठरेल. तरीही लेखकांचे मानधन, पारदर्शक विक्रीहिशेब, कॉपीराइट व्यवस्थापन, डिजिटल हक्क आणि भाषांतराचे अधिकार यांसंबंधी अधिक व्यावसायिक व्यवस्था निर्माण होणे आवश्यक आहे. पाश्चात्य प्रकाशनविश्वात साहित्यिक एजंट, आंतरराष्ट्रीय हक्कविक्री, ऑडिओबुक्स, ई-बुक्स आणि चित्रपट किंवा दूरचित्रवाणी रूपांतरे यांमधून लेखकाला उत्पन्नाचे विविध मार्ग उपलब्ध होऊ शकतात. मराठीत या संधी अजून पुरेशा विकसित झालेल्या नाहीत.

मराठी ही प्रादेशिक भाषा आहे म्हणून तिच्या लेखकांना आर्थिक यश मिळू शकत नाही, असे नाही. जपानी, फ्रेंच, जर्मन, स्पॅनिश आणि इतर भाषांमधील लेखकांनी आपल्या भाषेच्या मर्यादा ओलांडून आंतरराष्ट्रीय वाचकवर्ग मिळवला आहे. हारुकी मुराकामी यांचे लेखन मूळ जपानी भाषेत आहे. त्यांच्या साहित्याचे अनेक भाषांत अनुवाद झाले आणि त्यांना जगभर वाचक मिळाले. मराठी साहित्यालाही अशा संधी उपलब्ध होऊ शकतात. पण त्यासाठी उत्कृष्ट भाषांतरे, प्रभावी जागतिक विपणन आणि आंतरराष्ट्रीय प्रकाशकांशी सातत्यपूर्ण संबंध आवश्यक आहेत. मराठी साहित्याचा प्रश्न प्रतिभेच्या अभावाचा नाही; त्या प्रतिभेला पुरेशी बाजारपेठ आणि आर्थिक मूल्य मिळवून देणाऱ्या व्यवस्थेच्या अभावाचा आहे.

आपल्या समाजात लेखकाला सांस्कृतिक प्रतिष्ठा मिळते. त्याला व्याख्यानांसाठी बोलावले जाते, सन्मानचिन्हे दिली जातात, शाल-श्रीफळ देऊन गौरवले जाते. पण त्याच्या बौद्धिक श्रमांचे आर्थिक मूल्य देण्याची आपली तयारी किती आहे? एखादा डॉक्टर, अभियंता किंवा वकील आपल्या ज्ञानासाठी मोबदला घेतो, तेव्हा ते स्वाभाविक मानले जाते. मग लेखकाने आपल्या सर्जनशील श्रमांचा योग्य मोबदला मागितला तर त्याकडे वेगळ्या नजरेने का पाहिले जावे? साहित्यनिर्मिती ही केवळ छंद किंवा समाजसेवा नाही. ती एक गंभीर बौद्धिक आणि सर्जनशील प्रक्रिया आहे. त्यासाठी अभ्यास, चिंतन, कल्पनाशक्ती, अनुभव आणि प्रचंड परिश्रम आवश्यक असतात. या श्रमांना आर्थिक प्रतिष्ठा मिळाली पाहिजे.

मराठी लेखकाला लेखनातून जगता यावे यासाठी अनेक पातळ्यांवर प्रयत्न आवश्यक आहेत. शाळा-महाविद्यालयांत वाचनसंस्कृती रुजवणे, पुस्तक खरेदीला प्रोत्साहन देणे, ग्रंथालयांची खरेदीक्षमता वाढवणे, डिजिटल प्रकाशनाचा विस्तार करणे आणि मराठी साहित्याचे भारतीय तसेच जागतिक भाषांत दर्जेदार अनुवाद घडवणे आवश्यक आहे. लेखकांना न्याय्य मानधन मिळावे, पुस्तकविक्रीचा पारदर्शक हिशेब उपलब्ध

व्हावा आणि त्यांच्या साहित्यिक हक्कांचे संरक्षण व्हावे, यासाठीही ठोस प्रयत्न झाले पाहिजेत. विशेषतः नव्या पिढीतील लेखकाला पूर्णवेळ लेखनाचा पर्याय आर्थिकदृष्ट्या व्यवहार्य वाटेल, अशी परिस्थिती निर्माण करणे गरजेचे आहे.

एखाद्या भाषेची समृद्धी केवळ तिच्या महान साहित्यिकांच्या नावांवर किंवा भूतकाळातील साहित्यपरंपरेवर ठरत नाही. त्या भाषेत आज किती नवे लेखक निर्माण होत आहेत आणि त्यांना मुक्तपणे साहित्यनिर्मिती करण्यासाठी किती अनुकूल परिस्थिती आहे, यावरही ती ठरते. ज्या समाजात प्रतिभावान लेखकाला पोटापाण्याच्या विवंचनेतून वेळ काढून साहित्यनिर्मिती करावी लागते, तो समाज कदाचित उत्तम साहित्य निर्माण करू शकेल; पण आपल्या प्रतिभेचा संपूर्ण आविष्कार घडवण्याची संधी अनेक लेखकांना देऊ शकणार नाही. मराठी साहित्याला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाले, जागतिक दर्जाचे साहित्यिक लाभले, समृद्ध साहित्यपरंपरा लाभली. आता पुढचे आव्हान वेगळे आहे. मराठी लेखकाला केवळ सन्मानाने नव्हे, तर आपल्या लेखणीच्या बळावर सन्मानाने जगता आले पाहिजे. कारण जो समाज आपल्या लेखकाला जगवू शकत नाही, तो समाज आपल्या साहित्याचे भविष्य किती काळ सुरक्षित ठेवू शकेल? जागतिक लेखक दिनाच्या निमित्ताने या प्रश्नाचा केवळ विचार करून चालणार नाही, तर त्याचे उत्तर कृतीतून द्यावे लागेल. लेखकाचा सन्मान हा केवळ टाळ्यांतून, पुरस्कारांतून किंवा शाल-श्रीफळातून व्यक्त होऊ नये; तर त्याच्या लेखणीला योग्य आर्थिक मोबदला देण्यातूनही दिसला पाहिजे. अखेर लेखकाला केवळ लिहिता यावे, एवढेच नव्हे, तर केवळ लेखन करून जगताही यावे, हीच समृद्ध साहित्यसंस्कृतीची खरी कसोटी आहे.