पणजी/पुणे/मुंबई : भारदस्त आवाज, प्रभावी देहबोली आणि अचूक संवादफेक या जन्मजात देणगीच्या जोरावर रंगभूमीवर गाजलेल्या 'पुरुष' नाटकापासून ते अंकुश, परिंदा, प्रहार, तिरंगा, क्रांतिवीर, खामोशी, राजू बन गया जंटलमॅन, नटसम्राट अशा हिंदी-मराठी चित्रपटांमधून रसिकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवणारे ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे गुरुवारी गोव्यातील दोना पावला येथील आपल्या निवासस्थानी हृदयविकाराच्या तीव्र झटक्याने निधन झाले. मृत्युसमयी ते ७६ वर्षांचे होते. त्यांच्या निधनाने चित्रपटसृष्टीसमवेतच राजकीय, नाट्य, क्रीडाविश्वही हळहळले. तीन राष्ट्रीय, ४ फिल्मफेअर आणि पद्मश्री पुरस्कारांनी त्यांना सन्मानित करण्यात आले होते. नाना पाटेकर यांच्या पार्थिवावर गुरुवारी सायंकाळी पुणे जिल्ह्यातील डोणजे गावातील त्यांच्या फार्महाऊसवर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले तेव्हा उपस्थितांना अश्रू अनावर झाले.
पणजीजवळील दोना पावला येथील फ्लॅटमध्ये गुरुवारी ते बेशुद्धावस्थेत आढळल्यानंतर त्यांना तातडीने एका खासगी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. रुग्णालयातील वरिष्ठ डॉ. शेखर साळकर यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सुमारे पंचेचाळीस मिनिटे सीपीआर देऊनही त्यांना वाचवण्यात अपयश आले आणि पहाटे पाच वाजून दहा मिनिटांनी त्यांना मृत घोषित करण्यात आले. या प्रकरणी वैद्यकीय-कायदेशीर नोंद करण्यात आली असून मृत्यूनंतर शवविच्छेदन केले जाणार आहे.
नानांचा मित्राला मेसेज
गोव्यातील मणिपाल रुग्णालयाचे डॉ. शेखर साळकर यांनी माध्यम प्रतिनिधींना सांगितले की, घटना घडली तेव्हा नानांसोबत घरी कुटुंबातील कोणीही सदस्य नव्हता, त्यांचे मित्र आणि केअरटेकर उपस्थित होते. रात्री अडीचच्या सुमारास नानांनी एका मित्राला मेसेज करून तब्येत ठीक नसल्याचे सांगितले होते. रात्र असल्यामुळे मित्राने त्यावेळी मेसेज पाहिला नाही. नंतर तो सुमारे ४ वाजता नानांच्या घरी पोहोचला. त्यावेळी नानांना खूप घाम येत होता आणि त्यांची प्रकृती खालावत होती. काही वेळाने ते बेशुद्ध होऊ लागले. यानंतर केअरटेकरला रुग्णालयात पाठवण्यात आले आणि रुग्णवाहिका बोलावण्यात आली. आपत्कालीन पथक घरी पोहोचले, तेव्हा नाना पूर्णपणे प्रतिसाद देत नव्हते. पथकाने तातडीने कार्डियाक मसाज सुरू केला. त्यांना पहाटे सुमारे ४:२० ते ४:३०च्या दरम्यान मणिपाल रुग्णालयात आणण्यात आले; मात्र डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार, त्यांना मृतावस्थेतच रुग्णालयात आणण्यात आले होते.
अभिनयाचा लक्षणीय प्रवास
नाना पाटेकर यांनी रंगभूमीवरून (थिएटर) सुरुवात केल्यानंतर ‘गमन’ (१९७८) या चित्रपटातून चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. ‘परिंदा’ (१९८९), साठी त्यांना राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला आणि ‘क्रांतीवीर’ (१९९४), चित्रपटासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. पुढे त्यांनी ‘अग्नी साक्षी’, ‘खामोशी: द म्युझिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’, ‘राजनीती’, ‘वेलकम’ आणि मराठी चित्रपट ‘नटसम्राट’ यांसह अनेक चित्रपटांमध्ये भूमिका केल्या. पाटेकर यांनी अत्यंत लोकप्रिय ठरलेल्या ‘वेलकम’ (२००७) या विनोदी चित्रपटात आपल्या अभिनयाची एक वेगळीच बाजू दाखवली, ज्यामधील त्यांनी साकारलेली गँगस्टर ‘उदय शेट्टी’ची भूमिका त्यांच्या सर्वात लक्षात राहिलेल्या कामगिरींपैकी एक बनली. ‘वेलकम बॅक’मध्येही त्यांनी ही भूमिका पुन्हा साकारली. मराठी चित्रपटसृष्टीत, पाटेकर यांनी ‘नटसम्राट’ (२०१६) चित्रपटात एका निवृत्त रंगभूमी नटाची भूमिका साकारून आपल्या कारकिर्दीतील एक सर्वोत्तम अभिनय सादर केला. त्यांनी ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे – द रिअल हीरो’ या चित्रपटातही भूमिका केली, यासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा फिल्मफेअर पुरस्कार (मराठी) मिळाला.
१९५१-२०२६
नाना पाटेकर यांचा जन्म सध्या रायगड जिल्ह्यात असलेल्या मुरुड-जंजिरा येथे १ जानेवारी १९५१ रोजी झाला. त्यांचे मूळ नाव विश्वनाथ पाटेकर असे होते. जे.जे. उपयोजित कला संस्थेत त्यांनी शिक्षण घेतले होते. नीलकान्ती पाटेकर यांच्यासमवेत १९७८ मध्ये त्यांचा विवाह झाला. दुर्वास आणि मल्हार असे दोन पुत्र होते, मात्र अल्पशा आजाराने दुर्वास याचे निधन झाले. प्रहार या चित्रपटातील भूमिकेसाठी त्यांनी टेरिटोरिअल आर्मीमध्ये त्यांनी प्रशिक्षण घेतले होते आणि त्यासाठी माजी सेनाप्रमुख जन. व्ही. के. सिंह यांच्यासमवेत काम केले होते.
लष्करी प्रशिक्षण
नाना पाटेकर यांनी ‘प्रहार: द फायनल अटॅक’ या चित्रपटात आर्मी मेजरची भूमिका साकारण्यासाठी भारतीय लष्कराच्या मराठा लाइट इन्फंट्रीसोबत लष्करी प्रशिक्षण घेतले होते. यावेळी त्यांनी जवळपास तीन वर्षे प्रशिक्षण घेतले. त्यानंतर १९९९ मध्ये झालेल्या कारगिल युद्धात पाटेकर यांनी मराठा लाइट इन्फन्ट्री रेजिमेण्टमध्ये सेवा केली होती. प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर नाना पाटेकर टेरिटोरियल आर्मीमध्ये दाखल झाले. त्यांना मानद कॅप्टन म्हणून कमिशन मिळाले. नंतर त्यांनी लेफ्टनंट कर्नल या मानद पदावर सेवा बजावली आणि २०१३ मध्ये निवृत्त झाले.
कारगिलमध्ये सैन्यासोबत
नाना पाटेकर यांचा सैन्याशी असलेला संबंध १९९९च्या कारगिल युद्धादरम्यानही समोर आला. वृत्तांनुसार, त्यांनी तत्कालीन संरक्षणमंत्री जॉर्ज फर्नांडिस यांच्याकडून विशेष परवानगी घेऊन सुमारे २ महिने सैन्यासोबत सीमावर्ती भागात घालवले. या काळात ते द्रास, लेह, कुपवाडा आणि सोपोर यांसारख्या भागांत गेले. पाटेकर हे ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून सामाजिक कार्याशीही जोडलेले होते. त्यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीतील जवळपास पाच दशकांच्या कारकिर्दीचा अंत झाला आहे.
