कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (AI) मदतीने फोटो आणि व्हिडीओ तयार करणाऱ्या ॲप्सचा वापर वाढत असताना मुलांच्या फोटोंच्या गोपनीयतेचा आणि सुरक्षिततेचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. 'किस अँड हग' सारख्या काही एआय ॲप्सच्या माध्यमातून मुलांच्या फोटोंचा वापर करून वास्तवदर्शी व्हिडीओ तयार केले जाऊ शकतात. अशा प्रकारांमुळे फोटोंचा गैरवापर आणि ऑनलाइन छळ होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे मुलांचे फोटो एआय ॲपवर अपलोड करण्यापूर्वी पालकांनी ॲपची विश्वासार्हता, गोपनीयता धोरण आणि मोबाइलमधील परवानग्या तपासणे आवश्यक आहे. मुलांचे फोटो सुरक्षित ठेवण्यासाठी पालकांनी कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी, जाणून घ्या.
गुगल प्ले स्टोअरवरील अशा प्रकारच्या ॲप्सच्या पार्श्वभूमीवर भारतातील बालहक्क संरक्षण यंत्रणेनेही चिंता व्यक्त केली आहे. डिजिटल प्लॅटफॉर्मच्या सुरक्षेशी संबंधित नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वांबाबत चर्चा सुरू असली, तरी पालकांनी नवीन नियम लागू होण्याची वाट न पाहता मुलांच्या ऑनलाइन सुरक्षेला प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
एआय ॲप्समुळे मुलांच्या फोटोंना धोका कसा?
एखादे ॲप केवळ फोटो एडिटिंगसाठी असल्याचे सांगत असले, तरी त्याच्या माध्यमातून चेहऱ्यांचे रूपांतर करणे, वास्तवदर्शी व्हिडीओ तयार करणे किंवा रोमँटिक दृश्यांचे टेम्पलेट वापरणे शक्य असू शकते. काही ॲप्स अपलोड केलेल्या फोटोंच्या आधारे संबंधित व्यक्ती मिठी मारत आहे, असे भासवणारे व्हिडीओ तयार करतात.
अशा दृश्यांमुळे मुलांची ओळख उघड होणे, त्यांच्या प्रतिमांचा परवानगीशिवाय वापर होणे, ऑनलाइन छळ किंवा बदनामी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे कोणतेही एआय फोटो किंवा व्हिडीओ ॲप वापरण्यापूर्वी त्याची विश्वासार्हता, गोपनीयता धोरण आणि आवश्यक परवानग्या तपासणे गरजेचे आहे.
१. ॲप डाउनलोड करण्यापूर्वी त्याची माहिती तपासा
मुलांच्या मोबाइलमध्ये एखादे नवीन एआय ॲप डाउनलोड करण्यापूर्वी त्याची प्ले स्टोअरवरील माहिती काळजीपूर्वक वाचा. केवळ स्टार रेटिंग किंवा डाउनलोडची संख्या पाहून ॲप सुरक्षित असल्याचा निष्कर्ष काढू नका.
ॲपचे काम समजून घ्या : अपलोड केलेल्या फोटोंच्या आधारे किस, मिठी, रोमँटिक दृश्ये, चेहरा बदलणे किंवा वास्तवदर्शी डीपफेक व्हिडीओ तयार करणाऱ्या ॲप्सबाबत विशेष सावधगिरी बाळगा.
युजर्सच्या प्रतिक्रिया वाचा : गोपनीयता, संमती, आक्षेपार्ह मजकूर, अनावश्यक जाहिराती आणि पैसे परत मिळण्यासंबंधीच्या तक्रारी आहेत का, हे तपासा.
डेव्हलपर्सची माहिती पाहा : ॲप विकसित करणाऱ्या कंपनीचे नाव, अधिकृत संकेतस्थळ आणि गोपनीयता धोरण उपलब्ध आहे का, याची खात्री करा.
वयोमर्यादेवरच अवलंबून राहू नका : ॲपला कमी वयोगटासाठी योग्य रेटिंग दिलेले असले, तरी त्यातील सर्व सुविधा मुलांसाठी सुरक्षित असतीलच असे नाही.
२. मोबाइलमधील ॲपच्या परवानग्या तपासा
एखाद्या ॲपला मोबाइलमधील फोटो, व्हिडीओ, संपर्क क्रमांक, मायक्रोफोन किंवा लोकेशन वापरण्याची परवानगी दिल्यास वैयक्तिक माहितीच्या गोपनीयतेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे ॲपला नेमक्या कोणत्या परवानग्या दिल्या आहेत, हे वेळोवेळी तपासा.
अँड्रॉइड मोबाइलमध्ये सेटिंग्जमधील 'ॲप्स' हा पर्याय उघडून संबंधित ॲप निवडा आणि 'परवानग्या' या विभागात जा. त्यानंतर गरज नसलेल्या परवानग्या बंद करा.
फोटो आणि व्हिडीओ वापरण्यासाठी 'सर्व फोटोंना परवानगी द्या' हा पर्याय निवडण्याऐवजी ‘निवडक फोटो आणि व्हिडीओ’ हा पर्याय उपलब्ध असल्यास त्याचा वापर करा. एखाद्या साध्या फोटो एडिटिंग ॲपला संपूर्ण फोटो गॅलरी किंवा लोकेशनची गरज का आहे, याचाही विचार करा.
३. गुगल फॅमिली लिंकचा वापर करा
मुलांनी कोणती ॲप्स डाउनलोड करावीत, यावर पालकांना नियंत्रण ठेवण्यासाठी गुगलची 'फॅमिली लिंक' सुविधा उपयोगी ठरू शकते. या सुविधेच्या मदतीने ॲप डाउनलोड करण्यासाठी पालकांची मंजुरी आवश्यक ठेवता येते. तसेच मुलांच्या अकाउंटवरील काही सामग्री आणि डिजिटल वापरावरही नियंत्रण ठेवता येते.
मुलांसाठी पालकांच्या देखरेखीखाली स्वतंत्र गुगल अकाउंट तयार करा.
गुगल फॅमिली लिंकच्या माध्यमातून ॲप डाउनलोडसाठी मंजुरी आवश्यक ठेवा.
मुलांच्या मोबाइलमध्ये कोणती ॲप्स इन्स्टॉल आहेत, याची नियमित तपासणी करा.
अनोळखी किंवा संशयास्पद ॲप्स आढळल्यास त्यांची माहिती तपासून आवश्यकतेनुसार ती काढून टाका.
४. एआय ॲप धोकादायक असल्याची लक्षणे ओळखा
काही गोष्टी एखादे ॲप संशयास्पद असल्याचे संकेत देऊ शकतात. उदाहरणार्थ, ॲपच्या माध्यमातून वास्तवदर्शी अंतरंग दृश्ये तयार करण्याचे आश्वासन दिले जात असेल, तर त्याच्या वापराबाबत विशेष काळजी घ्यावी.
फोटो अपलोड केल्यानंतर तयार होणाऱ्या दृश्यांवर युजर्सचे नियंत्रण नसणे.
अपलोड केलेले फोटो कुठे आणि किती काळ सेव्ह राहतील, याची माहिती नसणे.
फोटो किंवा व्हिडीओ एआय मॉडेलच्या प्रशिक्षणासाठी वापरले जातात का, याबाबत स्पष्टता नसणे.
आक्षेपार्ह मजकूर नोंदवण्यासाठी किंवा तक्रार करण्यासाठी सुविधा नसणे.
अनावश्यक परवानग्या मागणे किंवा सतत सदस्यत्व घेण्यासाठी दबाव टाकणे.
ॲपच्या वयोमर्यादा रेटिंग आणि प्रत्यक्ष उपलब्ध सुविधांमध्ये विसंगती असणे.
अशी लक्षणे आढळल्यास संबंधित ॲप मुलांना वापरू देऊ नका. तसेच ॲपच्या गोपनीयता धोरणाचा आढावा घ्या आणि गरज असल्यास त्याचा वापर थांबवा.
५. मुलांच्या फोटोचा गैरवापर झाल्यास काय कराल?
एखाद्या मुलाच्या फोटोचा वापर करून आक्षेपार्ह किंवा बनावट व्हिडीओ तयार केला गेल्याचे लक्षात आल्यास घाबरून न जाता तातडीने योग्य पावले उचला.
पुरावे सेव्ह करा : संबंधित पोस्टची लिंक, युजर्सचे नाव, तारीख आणि स्क्रीनशॉट सुरक्षित ठेवा.
व्हिडीओ पुढे पाठवू नका : आक्षेपार्ह व्हिडीओ किंवा फोटो इतरांना पाठवणे टाळा. त्यामुळे त्याचा प्रसार आणखी वाढू शकतो.
प्लॅटफॉर्मवर तक्रार करा : ज्या सोशल मीडिया किंवा डिजिटल प्लॅटफॉर्मवर फोटो किंवा व्हिडीओ दिसत आहे, तेथे तक्रार नोंदवून तो हटवण्याची मागणी करा.
ॲपची तक्रार नोंदवा : गुगल प्ले स्टोअरवर संबंधित ॲपच्या पेजवरील तक्रार नोंदवण्याचा पर्याय वापरा.
सायबर पोलिसांची मदत घ्या : भारत सरकारच्या राष्ट्रीय सायबर गुन्हे नोंदणी पोर्टलवर cybercrime.gov.in तक्रार नोंदवता येते. मुलांशी संबंधित सायबर गुन्ह्यांसाठी पोर्टलवरील योग्य श्रेणी निवडा.
मुलाला भावनिक आधार द्या : मुलाला दोष देऊ नका. त्याच्याशी शांतपणे संवाद साधा आणि गरज असल्यास संबंधित तज्ज्ञांची मदत घ्या.
मुलांशी संबंधित आक्षेपार्ह किंवा लैंगिक स्वरूपाच्या सामग्रीच्या बाबतीत तक्रार करताना संबंधित व्यक्ती अल्पवयीन असल्याचे स्पष्ट नमूद करा. तातडीची मदत आवश्यक असल्यास स्थानिक पोलिसांशी संपर्क साधा.
मुलांचे फोटो अपलोड करताना पालकांनी काय लक्षात ठेवावे?
एआय ॲप्समुळे फोटो एडिटिंग आणि व्हिडीओ निर्मिती सोपी झाली असली, तरी प्रत्येक ॲप सुरक्षित असेलच असे नाही. मुलांचे फोटो अनोळखी ॲप्सवर अपलोड करणे टाळा, अनावश्यक परवानग्या देऊ नका आणि गोपनीयता धोरण तपासल्याशिवाय वैयक्तिक छायाचित्रे शेअर करू नका.
लक्षात ठेवा : मुलांच्या ऑनलाइन सुरक्षेसाठी केवळ तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहणे पुरेसे नाही. पालकांची देखरेख, मुलांशी मोकळा संवाद आणि डिजिटल गोपनीयतेबाबत जागरूकता या तिन्ही गोष्टी तितक्याच महत्त्वाच्या आहेत.
