तुळशी विवाह म्हटलं की घराघरांत उत्साहाचं वातावरण असतं. तुळशी वृंदावनाची सजावट, उसाचा मंडप, सुंदर रांगोळी आणि पूजेच्या साहित्याची तयारी केली जाते. अनेक घरांमध्ये तुळशीचं लग्न अगदी पारंपरिक पद्धतीने लावलं जातं. मात्र, तुळशी विवाह करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात ठेवाव्यात, पूजेसाठी कोणतं साहित्य लागतं आणि विवाहाचे विधी नेमके कसे करावेत, असे प्रश्न अनेकांना पडतात. तुम्हीही घरच्या घरी तुळशी विवाहाची तयारी करत असाल, तर शुभमुहूर्तापासून पूजा विधीपर्यंत सर्व माहिती जाणून घ्या.
तुळशी विवाह २०२६ कधी आहे?
हिंदू पंचांगानुसार, यंदा तुळशी विवाहाचा मुख्य दिवस शनिवार, २१ नोव्हेंबर २०२६ हा आहे. कार्तिक शुक्ल पक्षातील द्वादशी तिथी २१ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ६ वाजून ३१ मिनिटांनी सुरू होत असून, २२ नोव्हेंबर रोजी पहाटे ४ वाजून ५६ मिनिटांनी समाप्त होणार आहे. त्यामुळे द्वादशी तिथीनुसार २१ नोव्हेंबर रोजी तुळशी विवाह साजरा केला जाणार आहे.
काही कुटुंबांमध्ये देवउठणी एकादशी म्हणजेच कार्तिकी एकादशीच्या दिवशी तुळशी विवाह करण्याची परंपरा आहे. त्यामुळे काही कुटुंबांनी शुक्रवारी, २० नोव्हेंबर रोजी संध्याकाळी तुळशी विवाह साजरा केला. घरातील परंपरा आणि स्थानिक पंचांगानुसार हा दिवस वेगवेगळा असू शकतो.
तुळशी विवाहाचा शुभमुहूर्त कोणता?
२१ नोव्हेंबर रोजी तुळशी विवाहासाठी संध्याकाळचा गोधूळी काळ साधारण ५ वाजून ५९ मिनिटांपासून ६ वाजून २५ मिनिटांपर्यंत सांगितला जात आहे. या वेळेत तुळशी विवाहाचे विधी करता येतील. मात्र, शहर आणि स्थानिक पंचांगानुसार शुभमुहूर्ताच्या वेळेत फरक असू शकतो. त्यामुळे पूजेची तयारी करण्यापूर्वी स्थानिक पंचांगातील वेळ तपासून घ्यावी.
तुळशी विवाहासाठी कोणतं साहित्य लागेल?
तुळशी विवाह करताना पूजेचं सर्व साहित्य आधीच एकत्र करून ठेवावं. त्यामुळे पूजा सुरू झाल्यानंतर कोणत्याही वस्तूची धावपळ होणार नाही.
तुळशीचं रोप आणि शाळिग्राम शिळा किंवा भगवान विष्णूंची मूर्ती
पूजेचा पाट आणि पिवळं वस्त्र
तुळशी मातेसाठी लाल चुनरी किंवा साडी
हळद, कुंकू, चंदन आणि अक्षता
फुलं आणि फुलांचे हार
दिवा, धूप आणि कापूर
बांगड्या आणि इतर शृंगाराचं साहित्य
फळं आणि मिठाई
मंडपासाठी चार उसाच्या कांड्या
घरच्या घरी तुळशीचं लग्न कसं लावायचं?
तुळशी विवाहासाठी मोठा मंडप किंवा भव्य सजावट करण्याची गरज नाही. घरातील तुळशी वृंदावनाजवळही साध्या पद्धतीने हा सोहळा पार पाडता येतो.
१. तुळशी वृंदावन स्वच्छ करून सजावट करा
सर्वप्रथम तुळशी वृंदावन आणि त्याच्या आजूबाजूची जागा स्वच्छ करून घ्या. वृंदावनाभोवती रांगोळी काढा आणि फुलांनी सजावट करा. तुळशी मातेला लाल चुनरी किंवा साडी नेसवा. त्यानंतर बांगड्या आणि इतर शृंगाराचं साहित्य अर्पण करा.
२. उसाच्या कांड्यांचा मंडप तयार करा
तुळशी वृंदावनाभोवती उसाच्या चार कांड्या लावून छोटासा मंडप तयार करा. घरात जागा कमी असल्यास उपलब्ध जागेनुसार साधी सजावट केली तरी चालते. मंडपाजवळ पूजेचं साहित्य व्यवस्थित मांडून ठेवा.
३. शाळिग्राम किंवा भगवान विष्णूंची मूर्ती ठेवा
तुळशीच्या एका बाजूला पाटावर पिवळं वस्त्र अंथरून त्यावर शाळिग्राम शिळा किंवा भगवान विष्णूंची मूर्ती ठेवा. त्यानंतर गणपतीचं स्मरण करून पूजेला सुरुवात करा.
४. तुळशी माता आणि शाळिग्रामाची पूजा करा
तुळशी माता आणि शाळिग्रामाला हळद, कुंकू, चंदन आणि फुलं अर्पण करा. दोघांनाही फुलांचे हार घाला. त्यानंतर तुळशीच्या ओढणीचा पदर आणि शाळिग्रामाला अर्पण केलेलं वस्त्र एकत्र बांधून विवाहाची गाठ बांधण्याची परंपरा आहे.
५. मंगलाष्टकं म्हणून विवाहाचे विधी पूर्ण करा
मंगलाष्टकं म्हणत तुळशी विवाहाचे विधी पूर्ण करा. काही ठिकाणी शाळिग्रामाला तुळशीभोवती घेऊन सात फेरे घालण्याचीही पद्धत आहे. त्यानंतर तुळशी माता आणि भगवान विष्णूंची आरती करून फळं आणि मिठाईचा नैवेद्य दाखवा. शेवटी कुटुंबातील सदस्यांना प्रसाद वाटा.
तुळशी विवाह करताना या गोष्टी लक्षात ठेवा
तुळशी विवाहासाठी घरातील परंपरेनुसार शुभमुहूर्त निवडावा. पूजेची जागा स्वच्छ ठेवावी आणि साहित्य आधीच तयार करून ठेवावं. तुळशीचं रोप सजवताना त्याच्या फांद्या तुटणार नाहीत याची काळजी घ्यावी. तसंच दिवा आणि कापूर लावताना साडी, चुनरी आणि उसाच्या कांड्यांपासून सुरक्षित अंतर ठेवावं.
घरात लहान मुलं असल्यास त्यांना पूजेचे विधी समजावून सांगता येतील. मोठी सजावट करण्यापेक्षा सर्व कुटुंबीयांनी एकत्र येऊन श्रद्धेने हा सोहळा साजरा करण्याला महत्त्व द्यावं.
तुळशी विवाहाचं धार्मिक महत्त्व काय?
हिंदू धार्मिक मान्यतेनुसार, तुळशी विवाह हा माता तुळशी आणि भगवान विष्णू यांच्या विवाहाचा उत्सव मानला जातो. आषाढी एकादशीपासून योगनिद्रेत गेलेले भगवान विष्णू कार्तिकी एकादशीला जागे होतात, अशी श्रद्धा आहे. त्यानंतर तुळशी विवाहाचा सोहळा साजरा केला जातो.
तुळशी विवाहानंतर अनेक घरांमध्ये लग्नसराई आणि इतर शुभकार्यांना सुरुवात होते. तुळशी विवाह केल्याने घरात सुख, शांती आणि समृद्धी नांदते, अशी धार्मिक मान्यता आहे.