रसास्वाद
साहित्याचा मुख्य उद्देश समाजाचे वास्तव चित्रण करणे हा असतो. स्टॅन्ली गोन्सालविस यांचा ‘अबोलीचे बोल’ हा कथासंग्रह नेमके हेच काम अत्यंत प्रभावीपणे करतो. गेल्या पाच-सात दशकांत पालघर जिल्ह्यातील वसई परिसराने जे स्थित्यंतर अनुभवले, त्याचे एक अत्यंत संवेदनशील आणि व्यापक दस्तावेजीकरण या कथांमधून मांडले आहे. नावाप्रमाणेच या कथा ‘अबोली’ आहेत-म्हणजेच त्या शांत भासत असल्या, तरी त्यांच्या गर्भात अनेक सुप्त वेदना, संघर्षाचे पडसाद आणि गंभीर प्रश्नांचे काहूर दडलेले आहे.
या कथासंग्रहाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे लेखकाने स्पर्श केलेले वैविध्यपूर्ण विषय. लेखकाने केवळ एकाच पैलूवर लक्ष केंद्रित न करता, समाजाच्या प्रत्येक थरातील संघर्षाला वाचा फोडली आहे. एकेकाळी हिरव्यागार निसर्गाने नटलेली वसई आज ‘बिल्डर लॉबी’च्या विळख्यात कशी अडकली आहे, याचे दाहक चित्रण यात दिसते. शहराने खेडी गिळंकृत केल्यामुळे निसर्गाचा समतोल कसा बिघडला आणि मूळ भूमिपुत्रांची कशी ससेहोलपट झाली, हे लेखक प्रभावीपणे मांडतात. बदलत्या काळानुसार जुन्या आणि नव्या पिढीतील सांस्कृतिक दरी रुंदावत चालली आहे. या प्रक्रियेत ज्येष्ठांना येणारे एकाकीपण आणि परिस्थितीपुढे हतबल होऊन उद्ध्वस्त होणारे त्यांचे भावविश्व वाचकाला अंतर्मुख करते. सत्तेसाठी हपापलेले ‘बनेल’ राजकारणी आणि नवश्रीमंत वर्गामध्ये वाढलेला चंगळवाद यावर लेखकाने परखड भाष्य केले आहे. मूल्यांची घसरण होत असताना सुस्वभावी माणसांना सोसावा लागणारा त्रास लेखकाने मोठ्या ताकदीने मांडला आहे.
या कथा केवळ सामाजिक समस्या मांडत नाहीत, तर त्या ख्रिश्चन लोकजीवन आणि तिथल्या समृद्ध आध्यात्मिक परंपरेचे विलोभनीय दर्शन घडवतात. या कथांचे खरे सौंदर्य हे ‘वाडवळी’ बोलीभाषेत दडलेले आहे. पात्रांच्या तोंडी असलेली ही बोली कथेत एक जिवंतपणा निर्माण करते, ज्यामुळे वाचक त्या परिसराशी आणि संस्कृतीशी चटकन जोडला जातो. त्याचबरोबर आदिवासींच्या रूढी-परंपरा, त्यांच्यातील अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता आणि शोषणाचा शाप यांवरही लेखकाने गडद प्रकाश टाकला आहे. निसर्गापुढे मानवाची हतबलता आणि गावकीतील कज्जे-खटल्यांमुळे बिघडलेले वातावरण याचे समग्र चित्र या कथांमधून उभे राहते.
स्टॅन्ली गोन्सालविस यांची लेखनशैली ही लालित्यपूर्ण आणि काव्यमय आहे. कथेतील ‘मी’ची संवेदनशीलता वाचकाला स्वतःशी संवाद साधायला लावते. गंभीर विषय मांडताना लेखक कुठेही रुक्ष होत नाहीत. उलट, नर्मविनोदी शैली, उपहास आणि उपरोधाचा वापर करून ते वाचकाला हसवता हसवता गंभीर विचार करायला भाग पाडतात. कथेत वापरलेली संतवचने, कवितेच्या ओळी आणि चपखल म्हणी यामुळे भाषेला एक वेगळीच उंची प्राप्त झाली आहे. प्रतिमा आणि प्रतीकांचा वापर करून त्यांनी कथांना एक सशक्त कलात्मक रूप दिले आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, ‘अबोलीचे बोल’ हा केवळ कथासंग्रह नसून तो मागील ५०-७५ वर्षांतील सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक स्थित्यंतराचा एक जिवंत दस्तावेज आहे. बदलत्या पर्यावरणाचे आणि हरवत चाललेल्या मानवी मूल्यांचे हे एक वास्तववादी चित्रण आहे. मानवी मनाचा तळ गाठण्याची क्षमता असणाऱ्या या कथा प्रत्येक संवेदनशील वाचकाने आवर्जून वाचाव्यात.
अबोलीचे बोल- लेखक स्टॅन्ली गोन्सालविस,
ग्रंथाली प्रकाशन, पृष्ठे-१६२, मूल्य-२५० रु.