प्रासादिक म्हणे

प्रसाद कुळकर्णी

होळी हा फाल्गुन पौर्णिमेला साजरा होणारा रंगांचा आणि गोडव्यांचा सण आहे. होलिका दहन आणि रंगपंचमी या दोन दिवसीय उत्सवात वाईटावर चांगल्याचा विजय, रंगीबेरंगी जलस्फोट आणि पुरणपोळी, गुजिया, थंडाईसारखे पारंपरिक पदार्थ उत्सवाचा गोडवा वाढवतात.

हिंदू पंचांगानुसार, होळी हा सण फाल्गुन महिन्याच्या शेवटच्या पौर्णिमेला साजरा केला जातो, जो सहसा फेब्रुवारीच्या शेवटी किंवा मार्चमध्ये येतो. होळी हा रंगांचा सण प्रामुख्याने संपूर्ण भारतभर, विशेषतः उत्तर भारतात मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. मथुरा, वृंदावन, गोकुळ, बरसाना (ब्रज प्रदेश) येथील होळी जगप्रसिद्ध आहे. फाल्गुन पौर्णिमेला होलिका दहन आणि त्यानंतर धुलिवंदन साजरे होते.

महाराष्ट्रात होळी पेटवून (होलीका दहन) आणि दुसऱ्या दिवशी रंगांची होळी साजरी केली जाते. होळी (होळी रे होळी, पुरणाची पोळी) सणाला आवर्जून पुरणपोळी, कटाची आमटी, भजी आणि कुरडई-पापडीसारखे तळलेले पदार्थ बनवले जातात. होळीच्या अग्नीला नैवेद्य दाखवण्यासाठी पुरणपोळी महत्त्वाची असते, सोबतच चणाडाळीची खमंग आमटी आणि नारळ-गुळाचे सारण भरून केलेले पदार्थ विशेष लोकप्रिय आहेत.

होळी आणि पुरणपोळी याचं अगदी घट्ट नातं आहे. होळी सण पुरणपोळीविना साजरा होणं अशक्य आहे. पुरणपोळी हा महाराष्ट्रात बनणारा एक गोड चविष्ट आणि गृहिणींचं पाककौशल्य सिद्ध करणारा खाद्यपदार्थ आहे. चणाडाळ पचायला जड आणि उष्ण गुणधर्माची असल्याने, पुरणपोळी खाल्ल्यानंतर पचन सुधारण्यासाठी आणि उष्णता शमवण्यासाठी सोबत कटाची आमटी दिली जाते.

पुरणपोळी हा पदार्थ बनवणारा हात जेवढा जुना तेवढी पुरणपोळी चविष्ट. पणजी, आज्जी, आई, काकू, यांनी ती करावी आणि आपण मनापासून खावी. पुरणपोळी ही कला आहे. तव्यावरून उतरलेली तांबूस पिवळी भाजलेली लुसलुशीत पुरणपोळी तुपात रंगून ताटात उतरते तेव्हा भुकेने पोट, जीभ खवळून उठत नाहीत तर तिला स्वाहा करायला अधीर होतात. अंगणात पेटवलेल्या होळीला नैवेद्य दाखवला की घरात पंगत बसते आणि दूध किंवा तुपासहित गरमागरम पुरणपोळ्या पोटात शिरू लागतात.

पुरणपोळी इतकंच डाळ, गूळ घालून शिजल्यावर त्याचं पुरण बनवलं की, त्याचा मोठासा गोळा तुपात चांगला भिजवून खायलाही फार चविष्ट लागतो.

होळीच्या निमित्ताने कडबू (पुरणकडबू) हा एक प्रमुख गोड पदार्थ आहे, जो पुरणपोळीच्या पुरणापासून बनवला जातो. गव्हाच्या कणकेत चणाडाळ व गूळ यांचे पुरण भरून हे सारण अर्धचंद्राकृती आकारात लाटून किंवा हाताने थापून तेलात किंवा तुपात तळले जाते, जे चवीला खमंग आणि खुसखुशीत लागते.

होळी सणातील सर्वात आवडत्या पदार्थांपैकी एक म्हणजे थंडाई. हे ग्लासभर थंडगार पेय होळीचा मुख्य पदार्थ आहे आणि दिवसभर सेवन केले जाते. हे पेय दूध, सुकामेवा, साखर, एका जातीची बडीशेप, कार्बन आणि इतर मसाल्यांचे मिश्रण वापरून बनवले जाते आणि ते पूर्णपणे शिजवले जाते आणि नंतर थंड केले जाते. त्यानंतर सर्व्ह केले जाते.

कोकणात पूर्वी पोफळीचं झाड होळी पेटवण्यासाठी उभं केलं जाण्याची प्रथा होती. पुरणपोळी इतकेच विविध प्रांतात अनेकविध पदार्थ या सणाला बनवले जातात.

होळीच्या सर्वात लोकप्रिय पदार्थांपैकी, गुजिया हा उत्सवाचा आवडता पदार्थ आहे जो भारतीय घरांमध्ये एक विशेष स्थान धारण करतो. हा कुरकुरीत, सोनेरी-तपकिरी पेस्ट्री खवा, नारळ आणि सुक्या मेव्याच्या समृद्ध मिश्रणाने भरलेला असतो, जो पोत आणि चवींचे एक आल्हाददायक मिश्रण देतो. परिपूर्णतेसाठी तळलेले आणि अनेकदा साखरेच्या पाकात बुडवलेले, गुजिया रंगीत उत्सवांमध्ये गोडवा आणते. पारंपरिकपणे उत्तर भारतात तयार केलेले, कुटुंब आणि मित्रांसोबत आनंदाने वापरले जाते, ज्यामुळे होळी आणखी खास बनते. उत्सवाच्या भावनेचे परिपूर्ण प्रतीक असलेल्या या प्रतिष्ठित पदार्थाचा आस्वाद घेतल्याशिवाय कोणताही होळीचा उत्सव पूर्ण होत नाही.

तर झारखंड आणि बिहारमधील एक लोकप्रिय पदार्थ, धुस्का हा भात आणि डाळीच्या पिठापासून बनवलेला खोल तळलेला, कुरकुरीत नाश्ता आहे. हलका, मऊ आणि किंचित मसालेदार, हा एक चविष्ट पदार्थ आहे जो उत्सवाच्या मूडला परिपूर्णपणे पूरक आहे. होळी सणाच्या जेवणाचा अविभाज्य भाग म्हणून, धुस्का त्याच्या अद्वितीय पोत आणि समृद्ध चवींसाठी आवडतो. त्याचे सोनेरी, कुरकुरीत बाह्य आणि मऊ आतील भाग होळीच्या उत्सवात एक आनंददायी भर घालते, कुटुंब आणि मित्रांसह आनंद घेते.

उत्तर भारत, राजस्थानमधला एक लोकप्रिय कुरकुरीत नाश्ता, नमक पारे हा गव्हाचे पीठ, ओवा आणि सौम्य मसाल्यांपासून बनवलेला खोल तळलेला, चविष्ट पदार्थ आहे. हलका, आणि कुरकुरीत, हा नाश्ता होळी सणाच्या जेवणाचा एक आवश्यक भाग आहे. तयार करायला सोपा आणि चघळण्यासाठी परिपूर्ण, नमक पारे चहा किंवा उत्सवाच्या पेयांसोबत आस्वाद घेतला जातो, ज्यामुळे होळीच्या उत्सवादरम्यान तो अवश्य घ्यावा लागतो.

आसाममधील एक खास स्वादिष्ट पदार्थ, रंगा दिमा हा होळीच्या उत्सवादरम्यान आवडणारा एक चविष्ट पदार्थ आहे. त्यात उकडलेली अंडी असतात जी नंतर तळली जातात आणि मसालेदार लाल मसाल्यात लेपित केली जातात, ज्यामुळे त्यांना एक विशिष्ट लाल रंग मिळतो. ही डिश साधेपणा आणि चव यांचे परिपूर्ण मिश्रण आहे, जी पारंपरिक उकडलेल्या अंड्यांना एक अनोखा ट्विस्ट देते. रंगा दिमा हे केवळ चवीच्या कळ्यांसाठी एक मेजवानी नाही तर आसामच्या समृद्ध पाक संस्कृतीचे प्रतिबिंब देखील आहे. तळलेल्या बटाट्यांसोबत किंवा स्वतंत्र नाश्ता म्हणून आस्वाद घेतल्याने, ते होळीच्या उत्सवात रंगीत आणि मसालेदार स्पर्श जोडते.

पारंपरिक राजस्थानी आणि उत्तर भारतीय पदार्थ, कांजी के वडे हे खोल तळलेले मूग डाळचे डंपलिंग आहेत जे तिखट, आंबलेल्या मोहरीच्या चवीच्या पाण्यात भिजवले जातात ज्याला कांजी म्हणतात. हे प्रोबायोटिक-समृद्ध पेय होळीसाठी एक आवश्यक विशेष अन्न आहे, जे त्याच्या पाचन फायद्यांसाठी आणि तिखट, मसालेदार-आंबट चवीसाठी ओळखले जाते. वडे कांजी शोषून घेतात, ज्यामुळे मऊ पोत आणि तिखट चवीचे एक अद्वितीय संयोजन तयार होते जे टाळूला ताजेतवाने करते.

मालपुवा हा प्रामुख्याने उत्तर भारत, पूर्व भारत आणि मध्य भारतामध्ये मोठ्या आवडीने बनवला जाणारा गोड पदार्थ आहे. ओदिशा (जिथे याला ‘अमलू’ म्हणतात), पश्चिम बंगाल, बिहार, उत्तर प्रदेश आणि राजस्थानमध्ये हा विशेष लोकप्रिय आहे. हा पदार्थ प्रामुख्याने होळी, नवरात्री, दिवाळी आणि रमजानसारख्या सण-उत्सवांमध्ये बनवला जातो.

फिरनी (Phirni) ही उत्तर भारतात होळीच्या सणाला आवर्जून बनवली जाणारी एक लोकप्रिय आणि पारंपरिक गोड डिश आहे. तांदूळ, दूध आणि साखर घालून बनवलेली ही खीरसदृश डिश अनेकदा मातीच्या भांड्यात (कुल्हड) थंड करून वाढली जाते, जी होळीच्या मेजवानीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.

तर दक्षिण भारतात होळीच्या (हुली) निमित्ताने प्रामुख्याने होलिगे (पुरणपोळी), उंडा पायसम (तांदूळ-नारळाची खीर) आणि तळलेली केळी वापरली जातात. होळीच्या दिवशी होळीच्या ज्वाळांमध्ये नैवेद्य म्हणून नारळ आणि तळलेले पदार्थ अर्पण करण्याची परंपरा आहे. होळीच्या उत्सवात नारळ आणि गूळ वापरून बनवलेले गोड पदार्थ विशेष बनवले जातात.

होळी सणाच्या निमित्ताने अशा अनेक पाककृती देशाच्या विविध भागात तयार केल्या जातात आणि त्यांच्या चवीचा मनसोक्त आनंद घेत हा सण एकत्रितपणे साजरा केला जातो.

फक्त आज झाडं वाढवण्याची आणि जगवण्याची नितांत गरज आहे. त्यामुळे होळीसाठी झाडांची कत्तल न करता, जुने जाऊद्या मरणालागुनी, जाळून किंवा पुरून टाका या कवितेतील अर्थपूर्ण ओळींनुसार जुन्यापान्या अडगळीत पडलेल्या लाकडी वस्तू तसंच वर्षोनवर्ष मनात घट्ट रुतून बसलेले विखार, राग, द्वेष दहन करून प्रातिनिधिक होळी साजरी करूया.

लेखक, निवेदक, कवी

kprasad1959@gmail.com