ट्री गणेशा

कुंडीतला बाप्पा पाहिलाय का कधी? ऐकून आश्चर्य वाटेल, पण मुंबईच्या परळमध्ये राहणाऱ्या दत्ताद्री कोथूर या कलाकाराने ही किमया प्रत्यक्ष साकारून दाखवली आहे! गणेशोत्सव म्हटला की खरेदी, सजावट आणि धम्माल आनंदाची रेलचेल असते. पण उत्सव संपल्यावर विसर्जनानंतर किनाऱ्यावर पडलेले प्लास्टिक, थर्माकोल आणि पीओपीच्या मूर्तींचे अवशेष पाहून दत्ताद्री दादाचं मन हेलावून जायचं. निसर्गाची ही होणारी हानी थांबवण्यासाठी त्याने २०१५ मध्ये एक भन्नाट आणि अनोखा विचार केला.

त्याने साध्या चिकणमातीपासून एक सुरेख गणपती तयार केला आणि त्याच्या पोकळीत झाडांच्या बिया, कंपोस्ट खत व माती भरली. विसर्जनाच्या दिवशी ही मूर्ती वाहत्या पाण्यात न नेता एका बादलीत किंवा कुंडीत विसर्जित करायची आणि त्यावर पाणी घालायचे. काही दिवसांतच ती माती विरघळून त्यातून एक सुंदर, हिरवंगार रोप फुलून वर येतं! अशा प्रकारे बाप्पा आपल्या घरातच एका जिवंत झाडाच्या रूपात कायमचा वास्तव्याला राहतो.

२०१६ मध्ये त्याने सोशल मीडियाच्या माध्यमातून ‘ट्री गणेशा’ची ही संकल्पना जगासमोर आणली. लोकांचा त्याला एवढा प्रचंड आणि उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळाला की पहिल्याच वर्षी तब्बल ५०० मूर्तींची ऑर्डर आली. थर्माकोलचा वापर पूर्णपणे टाळून, कागदी खोक्यांतून आणि फायबरच्या ट्रेमध्ये या मूर्ती लोकांच्या घरांपर्यंत पोहोचवल्या गेल्या. निसर्गाचं रक्षण करत

सण कसा साजरा करावा, याचा एक नवा आणि सुंदर मार्ग या उपक्रमातून समोर आला आहे, जो आपण सर्वांनीच अंगीकारायला हवा.

कागदाचा गणराया

कागदापासून गणपती बाप्पाची अत्यंत आकर्षक मूर्ती साकारणाऱ्या पराग पारधी दादाचा हा उपक्रम अतिशय थक्क करणारा आहे! एमबीए फायनान्सचे शिक्षण घेतलेल्या परागने दादर चौपाटीवर विसर्जनानंतर मूर्तींची होणारी विटंबना पाहून पर्यावरणपूरक मूर्ती बनवण्याचा ठाम निश्चय केला. लहानपणापासून मूर्तीकामाची आवड असलेल्या परागने ‘पेपर कला क्रिएशन’ची सुरुवात केली.

या मूर्ती बनवण्यासाठी रद्दी इंडस्ट्री आणि रद्दीमार्टमधून जुने कागद व वह्या गोळा केल्या जातात. कागद पाण्यात भिजवून त्यात डिंक आणि व्हायटिंग पावडर मिसळून चिकणमातीसारखा मऊ लगदा तयार केला जातो. साच्यांच्या मदतीने १ ते १० फुटांपर्यंतच्या नयनरम्य मूर्ती साकारल्या जातात, ज्या सुकण्यासाठी

२-३ दिवस साच्यातच ठेवाव्या लागतात. वजनाने अत्यंत हलक्या आणि उचलायला सोप्या असलेल्या या मूर्ती पाण्यात अवघ्या ३ ते ४ तासांत विरघळतात आणि ते विसर्जनाचे पाणी आपण झाडांना सहज देऊ शकतो. स्वतः साकारलेल्या बाप्पाचे कौतुक जेव्हा घरी येणारे नातेवाईक आणि मित्र करतात, तेव्हा परागसाठी ती अत्यंत अभिमानाची गोष्ट ठरते.

गोमयातून गणराया

निसर्गाचे रक्षण करत गणेशोत्सव अत्यंत पर्यावरणपूरक पद्धतीने कसा साजरा करता येईल, याचा एक सुंदर आणि आदर्श मार्ग सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील विलास मळगावकर यांनी दाखवून दिला आहे!

गणेश चतुर्थीला घरगुती तसेच सार्वजनिक उत्सवात बाप्पाच्या मूर्तीची स्थापना करून मोठ्या भक्तिभावाने पूजन केले जाते. परंतु, पारंपरिक मातीची मूर्ती वजनाने खूप जड असते, तर दुसरीकडे प्लास्टर ऑफ पॅरिसची (PoP) मूर्ती पर्यावरणासाठी अत्यंत घातक ठरते. या दोन्ही गंभीर समस्यांवर मात करण्यासाठी विलास मळगावकर यांनी एक अत्यंत अनोखा आणि नावीन्यपूर्ण उपाय शोधून काढला आहे. त्यांनी ‘गोमय’ म्हणजेच गाईचे शेण आणि शेतातील शुद्ध माती यांचे योग्य मिश्रण एकत्र करून एक सुरेख, वजनाने अत्यंत हलकी आणि पाण्यात सहज विरघळणारी गणेश मूर्ती तयार केली आहे.

‘भगीरथ प्रतिष्ठान’चे डॉ. प्रसाद देवधर यांच्या प्रेरणेतून साकार झालेली ही कल्पना खरोखरच कौतुकास्पद आहे. या मूर्तीला आपण आपल्या आवडीनुसार नैसर्गिक रंगांनी सजवून रंगीत करू शकतो किंवा साध्या गोमय लेपनाने तिचे मूळ नैसर्गिक स्वरूपही तसेच ठेवू शकतो. अशा गोमय मूर्तीचे पूजन करणे म्हणजे एकाच वेळी गोमाता आणि भूमाता या दोन्ही निसर्गघटकांचे कृतज्ञतेने पूजन करण्यासारखे आहे.

रोजच्या जीवनात नैसर्गिकरीत्या मिळणाऱ्या साध्या वस्तूंपासून अशी गोंडस मूर्ती घडवणे आणि सण झाल्यावर तिचे आपल्याच बागेत किंवा कुंडीत विसर्जन करून निसर्गाशी नाते जोडणे, ही कल्पना खरोखरच अतिशय मोहक आणि सर्वांनी अंगीकारावी अशी आहे!

कोकोपीटचा बाप्पा

पर्यावरणपूरक बाप्पा साकारणारे एकनाथ राणे यांचा हा प्रयोग खरोखरच कौतुकास्पद आणि प्रेरणादायी आहे! मूळचे मालवणचे असलेले एकनाथ राणे यांनी मुंबईतील

जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट्समधून १९९४ साली अप्लाइड आर्टची पदवी घेतली. त्यानंतर त्यांनी ॲड एजन्सी आणि चित्रपटसृष्टीत काम केले. कोरोनाच्या कठीण काळात काम थांबल्यामुळे त्यांनी गावी मालवणला जाऊन काहीतरी नवीन करण्याचा विचार केला आणि तेथूनच कोकोपीटवर प्रयोग करायला सुरुवात केली.

नारळाच्या सुकलेल्या सालींच्या दळलेल्या भुशापासून म्हणजेच ‘कोकोपीट’पासून त्यांनी वजनाने अत्यंत हलक्या आणि सुबक मूर्ती साकारल्या. सुरुवातीला येणाऱ्या अडचणींवर मात करत त्यांनी त्यात थोडी शाडू माती मिसळून उत्तम फिनिशिंग आणलं. या मूर्तींना हळद, कुंकू, गेरू आणि मुलतानी माती अशा पूर्णपणे नैसर्गिक रंगांनी सजवलं जातं, तर बारीक रेषांसाठी पोस्टर कलर वापरले जातात. ९ ते २८ इंचांपर्यंतच्या या मूर्तींचे विसर्जन घरच्या घरी बादलीत सहज करता येते आणि त्या मातीचा वापर झाडांसाठी खत म्हणून होतो. स्वतःच्या पितांबरी नर्सरीसोबतच या उपक्रमातून त्यांनी गावातील अनेक महिलांना रोजगारही मिळवून दिला आहे.