पाऊलखुणा
सरस्वती ही विद्या, कला, संगीत व वाणीची अधिष्ठात्री देवी असून, तिचा उगम ऋग्वेदातील नदीदेवतेत आहे. काळाच्या ओघात ती नदीवरून ज्ञानदेवता झाली. पुराणकाळात तिची ओळख दृढ झाली. चालुक्य, पल्लव, चोल, होयसळ व परमार काळात तिच्या शिल्पप्रतिमा मंदिरांत कोरल्या गेल्या. आजही विद्यार्थी-कलाप्रेमी तिची उपासना करतात. सरस्वती पूजनानिमित्त तिच्या रूपांचा मागोवा.
सरस्वती, विद्या, संगीत आणि ललित कलांची देवता, तिला अनेक नावांनी ओळखले जाते. त्यापैकी काही प्रमुख नावे म्हणजे वाक्/वाग्, वाग्देवी, वागीश्वरी, शारदा, भारती, वीणापाणी आणि गायत्री. भारतीय संस्कृतीत उगम पावलेल्या हिंदू धर्म, बौद्ध धर्म आणि जैन धर्म या तिन्ही प्रमुख धर्मांमध्ये ती पूजनीय आहे. बौद्ध धर्मात तिला ज्ञानदेवता मंजुश्रीची शक्ती (सहचारिणी) मानले जाते, तर वैदिक परंपरेत ती कधी ब्रह्मदेवाची, तर कधी विष्णूची पत्नी म्हणून दर्शविली जाते. साधारणपणे, ती कमळावर उभी किंवा बसलेली, हातात वीणा धारण केलेली दिसते. आजच्या काळात, विशेषतः विद्यार्थी आणि कलाप्रेमींमध्ये ती विद्येची आणि बुद्धीची देवता म्हणून पूजली जाते. तिच्या या स्वरूपाचे मूळ ऋग्वेदातील एका नदीदेवतेत आहे. काळाच्या ओघात या नदीदेवतेचे रूपांतर एका प्रमुख देवतेत झाले, जिची पूजा भारतातील जवळपास सर्व प्रमुख धार्मिक पंथांमध्ये होऊ लागली. वेदांतील एका नदीचे ज्ञान देवतेत झालेले हे स्थित्यंतर प्राचीन भारतीयांच्या मिथके व कथा रचणाऱ्या कल्पनाशक्तीचे उत्तम उदाहरण आहे.
एका नदीचे स्त्री देवतेत रूपांतर होण्याची प्रक्रिया अगदी सहज आणि हळुवारपणे झाली. वैदिक काळात सरस्वती नदीला 'सरस्वत' नावाचा एक निष्प्रभ पती होता, त्यामुळे तिला 'वीरपत्नी' म्हणून ओळखले जाई. पुढे, ऋग्वेदात तिचा वाणीशी (वाक्) झालेला सुरुवातीचा संबंध या प्रक्रियेला अधिक बळकटी देतो. संस्कृतमध्ये 'वाक्' हा शब्द स्त्रीलिंगी असल्याने, "सरस्वती खरोखरच वाणी आहे" असे अनेक ग्रंथांमध्ये नमूद आहे. वाणीशी असलेल्या या संबंधामुळेच नंतरच्या साहित्यात तिचा वाणीच्या क्षेत्राशी जवळचा संबंध जोडला गेला. सरस्वती देवीचा उदय वेदांमधून झाला, असे व्यापकपणे मानले जाते. ऋग्वेदात सरस्वती ही एक देवत्व प्राप्त झालेली नदी आहे. सुमारे १५०० इसपूर्व काळात याच नदीच्या काठी वैदिक संस्कृतीचा जन्म झाला असावा, असे मानले जाते. ऋग्वेदानुसार, “ती उफाळून वाहणाऱ्या जलांनी भरलेली आणि पर्वतांना भेदून मार्ग काढणारी आहे. ती स्वर्गीय समुद्रातून उगम पावते आणि कधीही आटत नाही. ती पृथ्वीला सुपीक बनवते. ती धन, शौर्य, मुले आणि अमरत्व प्रदान करणारी असल्यामुळे तिला 'सुभगा' असेही म्हटले जाते." अनेक ऋग्वेदातील श्लोकांवरून ती समृद्धीची देवता मानली जात असावी, असे दिसते.
हिंदू वैदिक पुराणे सुमारे तिसऱ्या शतकात (गुप्तकाळात) अंतिम रूप घेऊ लागली. कालांतराने पुराणांमध्ये भर पडली, त्यामुळे पौराणिक माहितीमध्ये बऱ्याचदा गोंधळ आढळतो. तरीही, पौराणिक सरस्वतीचे स्वरूप स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे. याच काळात वेदांमधील सरस्वती आणि वाग्देवता एक होऊन वाग्देवी हे सरस्वतीचे समानार्थी नाव बनले. सरस्वतीला वागीश्वरी, वाणी, शारदा, भारती, वेदमाता, शतरूपा आणि वीणापाणी या नावांनीही ओळखले जाऊ लागले. सरस्वती आता केवळ वाणीची किंवा नदीची देवी न राहता ज्ञान, बुद्धी, कला आणि संगीताची संपूर्णपणे बदललेली देवता बनली. स्कंद पुराणात (शैव परंपरेच्या प्रभावामुळे) ती जटाधारी, चंद्राचा अर्धगोल मस्तकावर धारण केलेली, नीलकंठ असलेली आणि तीन डोळ्यांची म्हणून वर्णन केलेली आहे. थोडक्यात, तिला शिवाची प्रतिकृती मानले गेले. काही वेळा ती चतुर्भुज दाखवली जाते. तिच्या हातातील पुस्तक वेदांचे प्रतीक मानले जाते.
सारांश, वैदिक सरस्वतीचे स्वरूप पुराणांमध्ये पूर्णपणे बदललेले दिसते. तिच्या हातात असलेले पुस्तक हे वेदांचे प्रतीक आहे, ही कल्पना किमान दहाव्या शतकानंतरची आहे, जेव्हा वेदांना लेखी स्वरूप देण्यात आले. जैन धर्मग्रंथ प्राचीन असल्याने श्रुतदेवतेला हस्तलिखिते देणे स्वाभाविक होते. त्यामुळे सरस्वतीच्या हातात पुस्तक देण्याची कल्पना जैन धर्मातून घेतली गेली असावी, असा एक प्रबळ युक्तिवाद आहे.
मथुरेतील सरस्वतीची मूर्ती या संदर्भात महत्त्वाची आहे. ती जैन सरस्वतीची मूर्ती आहे यात शंका नाही, कारण तिच्या आसनावर सात ओळींचा शिलालेख आहे. हा लेख तत्कालीन जैन धर्मावर प्रकाश टाकतो. ही मूर्ती इसवी सन १३२ (कुशाण काळ) मधील आहे. ही मूर्ती आता लखनौ संग्रहालयात असून, ती मथुरेतील कंकाली येथील उत्खननात सापडली होती. येथे तीर्थंकर व जैन मूर्तीशी संबंधित अनेक चित्रे आणि शिलालेख सापडले आहेत, ज्यामुळे त्या काळात जैन धर्माचे वर्चस्व होते, हे स्पष्ट होते. ही मूर्ती तुटलेली असली, तरी तिच्या शेजारी दोन सेविका दाखवलेल्या आहेत. देवी बसलेल्या अवस्थेत असून तिच्या हातात धर्मग्रंथ आहे.
नंतरच्या काळात संस्कृत साहित्य, शिल्पकला आणि चित्रकलेत तिच्या प्रतिमांचा उल्लेख फारसा दिसून येत नाही. चालुक्य, पल्लव, राष्ट्रकूट आणि परमार या राजवंशांच्या काळात मंदिर उभारणीच्या प्रचंड चळवळीत प्रतिमाशास्त्र आणि शिल्पकलेचा प्रभाव दिसतो. या काळात मंदिरसौंदर्य वृद्धिंगत करण्यासाठी व उपासनेसाठी देवप्रतिमांची निर्मिती मोठ्या प्रमाणात झाली. सरस्वतीच्या प्रतिमा मात्र या काळातील मंदिरांत क्वचितच दिसतात. तरीही परमार राजा भोज यांच्या कारकिर्दीत काही शिल्पनिर्मिती झालेली आहे. अशाच एका शिल्पामध्ये, 'लीलासन' मुद्रेतील वीणा वाजवणारी सरस्वतीची मूर्ती आज ह्युस्टन म्युझियममध्ये आहे.
कल्याणी चालुक्यांच्या काळात सरस्वतीच्या प्रतिमा बहुधा मंदिराच्या देवकोष्टकात किंवा बाह्य भिंतींवर कोरल्या जात. तेथे सरस्वतीची प्रतिमा बसवली जाई आणि तिची उपासना केली जाई. या काळातील गडग (धारवाडजवळ) येथील त्रिकुटेश्वर मंदिर समूहात सरस्वतीला समर्पित स्वतंत्र व कलाकुसरीने सजलेले मंदिरही उभारले गेले.
हळेबीड येथील होयसळेश्वर मंदिरात सरस्वतीचे एक उत्कृष्ट शिल्प पाहायला मिळते. होयसळ राजांच्या आश्रयाने बांधलेल्या या मंदिरात देवी सरस्वती वीणा वाजवताना आणि नृत्य मुद्रेत दर्शविली आहे. तिच्यासोबत ढोल, झांज वाजवणारे आणि गायक कलाकारही दाखवले आहेत.
चोल राजवटीत तंजावरचे बृहदेश्वर मंदिर आणि गंगैकोंड चोलपुरम येथील मंदिरामध्ये सरस्वतीची मोहक शिल्पे मंदिराच्या देवकोष्टकांत कोरलेली आहेत. पूर्ण उमललेल्या कमळावर बसलेली देवी, नाभीपर्यंत झुकलेला यज्ञोपवीत, चार हातांत अक्षसूत्र, कमंडलू, ताडपत्री ग्रंथ आणि चिन्मुद्रा या सर्वांसह प्रकटलेली सरस्वती शिल्पदृष्टीस अवर्णनीय आहे. ही शिल्पे चोल शिल्पकलेची अद्वितीय उदाहरणे मानली जातात.
सरस्वतीच्या प्रतिमानिर्मितीची परंपरा आजतागायत सुरू आहे. दगड, माती, धातू, लाकूड, फायबर ग्लास, चांदी तसेच सोन्यातही तिच्या मूर्ती तयार केल्या जातात. आजही प्रत्येक विद्यार्थी आपल्या अभ्यासाच्या टेबलावर देवीची प्रतिमा किंवा फ्रेम ठेवून तिची पूजा करतो. हेच भारतीय संस्कृतीचे वैशिष्ट्य आहे.
rakeshvijaymore@gmail.com