काही माणसं आपल्या आयुष्यात इतकी घट्ट रुजलेली असतात की, ती कायम आपल्यासोबत असणारच, असा एक निवांत गैरसमज आपण नेहमीच करून घेतलेला असतो. नाना सर, माझ्यासाठी फक्त एक सहकलाकार नव्हते, तर माझ्या मैत्रीचा, आदराचा आणि आपुलकीचा एक अत्यंत सुरक्षित असे सोबती होते. आज तुम्ही अचानक गाभाच रिक्त करून निघून गेलात आणि मागे उरल्या त्या फक्त डोळ्यांत दाटून आलेल्या आठवणी अन् हुंदके...
मी नाना सरांसोबत तीन अत्यंत महत्त्वाच्या चित्रपटांमध्ये काम केले आहे. त्यापैकी पहिला चित्रपट होता ‘टॅक्सी नंबर ९११’, दुसरा चित्रपट ‘देऊळ’- ज्याला सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय पुरस्कार म्हणजेच मानाचा ‘गोल्डन लोटस’ मिळाला आणि तिसरा ‘डॉ. प्रकाश बाबा आमटे’. माझ्या स्वतःच्या पुस्तकाच्या प्रकाशनासाठी जेव्हा नानासर आले होते, तेव्हा त्यांनी माझ्या पुस्तकाबद्दल अतिशय आपुलकीने, आदराने आणि प्रेमाने भाष्य केले होते. ‘नाना पाटेकर’ नावाच्या व्यक्तीची सुरुवातीला मनात निर्माण होणारी एक अनामिक भीती ते नंतर माझे आणि माझ्या कुटुंबाचे अत्यंत जवळचे मित्र झाल्याचे अनुभवणे हा माझ्या आयुष्यातील एक सुंदर आणि अविस्मरणीय प्रवास आहे. म्हणूनच मी त्यांना प्रेमाने ‘नाना सर’ म्हणू लागले. त्यांच्यासोबतचा माझा हा प्रवास केवळ व्यावसायिक नव्हे, तर अतूट मैत्रीचा, आदराचा आणि अगदी त्यांची मस्करी करण्याइतपत मोकळेपणाचा होता. ते माझे खरेच अत्यंत जवळचे मित्र होते आणि मला त्यांना कधीही फोन करण्याचा अधिकार होता.
पूर्वनियोजनाशिवाय जगला जाणारा अभिनय पडद्यावर आपल्याला त्यांच्या अभिनयाची ताकद दिसते, पण त्यामागील त्यांचा तो उत्स्फूर्त, कोणत्याही पूर्वनियोजनाशिवाय जगला जाणारा अभिनय मी अतिशय जवळून पाहिला आहे. ‘टॅक्सी नंबर ९११’मधील एक प्रसंग मला आजही स्पष्टपणे आठवतो. त्या दृश्यात मी त्यांना सोडून जाते आणि ते मला भेटण्यासाठी येतात; मात्र तोपर्यंत माझी ट्रेन निघून गेलेली असते. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा तो विरह, ती आस, हरवल्याची भावना आणि अफाट हताशपणा—त्यांच्या अभिनयातून त्या एका क्षणात खूप काही सांगून जात होता. एक अभिनेता म्हणून त्यांची खरी ताकद त्या प्रसंगातून प्रकर्षाने जाणवली होती. याशिवाय, ‘वेलकम’सारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांनी अत्यंत विनोदी भूमिका साकारून प्रेक्षकांना खळखळून हसवले. मला त्यांचा विनोदी अभिनय खूप आवडतो, असे मी त्यांना नेहमी सांगायचे. जेव्हा मी त्यांच्या या गुणी अभिनयाचे कौतुक करायची, तेव्हा माझी ती कौतुकाची थाप त्यांना खूप सुखवायची. मी जरी या चित्रपटात प्रत्यक्ष नसले, तरी त्यांच्या या संपूर्ण प्रवासाचा आणि यशाचा मी कुठेतरी एक भाग असल्यासारखे मला नेहमीच वाटत आले आहे.
नेहमी आपल्याच अटींवर आयुष्य जगले
मला असे वाटते की, नानासर हे आपले आयुष्य नेहमी आपल्याच अटींवर जगले. त्यांच्या स्वभावाची एक फार मोठी आणि सुंदर बाजू होती— ते प्रेम देताना, पैसे खर्च करताना किंवा कुणाचे मनःपूर्वक कौतुक करताना कधीही कशाचाही हिशेब ठेवत नसत. या सगळ्या गोष्टी त्यांनी आयुष्यात अगदी भरभरून केल्या. महाराष्ट्रातील शेतकरी जेव्हा संकटात येतात आणि टोकाचे पाऊल उचलून आत्महत्या करण्याचा विचार करतात, तेव्हाची वेदना त्यांना मनापासून सुन्न करत असे. ‘नाम फाउंडेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी राज्यातील शेतकऱ्यांसाठी अतोनात आणि तळमळीने काम केले.
अनेक गोड आठवणी कायम राहतील स्मरणात...
नानासरांच्या सहवासातील अनेक गोड आठवणी माझ्या कायम स्मरणात राहतील. माझी मुलगी कावेरी जन्माला आल्यानंतर ते अगदी आवर्जून तिला भेटायला आले होते. ‘देऊळ’ चित्रपटाच्या प्रचार मोहिमेदरम्यान माझ्या गर्भावस्थेबद्दल कळताच ते मनातून खूप हळवे झाले आणि त्यांनी मला विचारले, "तू मला आधी ही गोष्ट का नाही सांगितलीस?" त्यानंतर म्युझिक लाँचच्या वेळी त्या साडेआठ महिन्यांच्या गर्भावस्थेत ते माझी खूप काळजी घेत होते आणि मिश्कीलपणे म्हणाले होते, ‘माझ्या आयुष्यात पहिल्यांदाच मी अशा हिरोईनसोबत फोटो काढतोय, जी गर्भवती आहे!’ कावेरी दोन महिन्यांची असताना ते चक्क एका रिक्षाने तिला भेटायला घरी आले होते. तो रिक्षावाला नाना पाटेकरांना ओळखून अक्षरशः थरथरू लागला होता आणि जाताना नानासरांनी त्याला केलेला मजेशीर उपरोध आज आठवला तरी हसू येते.
त्यांच्या अचानक जाण्याने मन झाले सुन्न
आज त्यांच्या अचानक जाण्याच्या बातमीने माझे मन पूर्णपणे सुन्न झाले आहे. पण एकच समाधान आहे की, नानासरांसारख्या स्वाभिमानी माणसाला कधीही आजारी पडणे, रुग्णालयात विनाकारण दाखल होणे आणि औषधोपचार घेत खाटेवर पडून राहणे अजिबात आवडले नसते. ते आयुष्यभर अत्यंत तंदुरुस्त, उत्साही आणि संवेदनशील राहिले. आता ते त्यांच्या लाडक्या लाडक्या आईला, बाबा आमटेंना, किशोरी आमोणकरांना आणि आत्महत्या केलेल्या सर्व शेतकऱ्यांना वरती नक्की भेटतील आणि मला खात्री आहे, त्या सगळ्यांना ते तिथेही आपल्या खास अंदाजात चांगलेच सुनावतील!
अजूनही मन हादरलेले आहे. ‘नानासर आता आपल्यात नाहीत’ या वाक्याचा अर्थ मनाशी स्वीकारायला अजून काही काळ जावा लागेल.