चांगली झोप मिळाल्यानंतर शरीर आणि मन दोन्ही ताजेतवाने वाटते. मात्र, बदलती जीवनशैली, वाढता ताण आणि अनियमित दिनक्रमामुळे अनेकांना पुरेशी झोप मिळत नाही. आयुर्वेदात झोपेला 'निद्रा' असे म्हटले जाते आणि शरीर-मनाच्या संतुलनासाठी तिचे महत्त्व सांगितले आहे. आचार्य बालकृष्ण यांनी झोपेची समस्या कमी करण्यासाठी काही आयुर्वेदिक सवयी सांगितल्या आहेत.
झोपेची कमतरता का जाणवते?
आयुर्वेदानुसार वातदोषाचे असंतुलन झाल्यास मन अस्वस्थ आणि अतिसक्रिय होऊ शकते, ज्याचा परिणाम झोपेवर होतो. सात ते आठ तासांपेक्षा कमी झोपण्याची सवय दीर्घकाळ राहिल्यास त्याचा परिणाम एकाग्रता, भावनिक आरोग्य, रोगप्रतिकारक शक्ती आणि शरीरातील चयापचयावर होऊ शकतो.
१. झोपताना खोलीत पूर्ण अंधार ठेवा
झोपताना खोलीतील दिवे बंद ठेवणे महत्त्वाचे आहे. प्रकाश कमी केल्याने शरीराला विश्रांतीच्या अवस्थेत जाण्यास मदत होऊ शकते. झोपण्यापूर्वी चिंता, राग आणि तणाव बाजूला ठेवून मन शांत करण्याचा प्रयत्न करा.
२. सकाळी लवकर उठण्याची सवय लावा
आयुर्वेदात सकाळी लवकर उठण्याला महत्त्व दिले जाते. नियमित वेळेत झोपणे आणि उठणे यामुळे शरीराची दिनचर्या व्यवस्थित राहण्यास मदत होते. सकाळची शांत वेळ मन प्रसन्न ठेवण्यासाठीही उपयुक्त ठरू शकते.
३. झोपण्यापूर्वी ध्यान किंवा श्वासावर लक्ष केंद्रित करा
झोप येत नसेल तर आवडता मंत्र, श्लोक किंवा भजन शांतपणे म्हणण्याचा प्रयत्न करू शकता. तसेच पाठीवर झोपून श्वासाच्या हालचालीवर लक्ष केंद्रित केल्याने मन शांत करण्यास मदत होऊ शकते.
४. दिवसभर अति कष्ट करणे टाळा
शारीरिक हालचाल आणि व्यायाम शरीरासाठी आवश्यक असले तरी अति श्रम केल्याने शरीरात वेदना आणि थकवा निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे झोपण्यापूर्वी शरीराला पुरेशी विश्रांती द्या. आयुर्वेदिक पद्धतीनुसार कोमट तेलाने हलक्या हाताने मालिश करून नंतर अतिरिक्त तेल पुसून झोपण्याचा सल्ला दिला जातो.
५. नवीन ठिकाणी झोपताना परिचित वस्तू जवळ ठेवा
नवीन ठिकाणी किंवा प्रवासात काही लोकांना झोपण्यास अडचण येऊ शकते. अशावेळी नेहमी वापरत असलेला कपडा किंवा परिचित वस्तू पलंगाजवळ ठेवण्याची पद्धत काही जणांना मानसिकदृष्ट्या आरामदायी वाटू शकते.
६. झोपण्यापूर्वी स्क्रीनपासून दूर राहा
मोबाईल, टीव्ही किंवा इतर डिजिटल स्क्रीनचा वापर झोपण्याच्या किमान एक ते दोन तास आधी बंद करण्याचा सल्ला दिला जातो. तसेच रात्रीचे जेवण झोपण्याच्या सुमारे दोन ते तीन तास आधी घेणे योग्य ठरू शकते.
आयुर्वेदातील काही वनस्पतींचा उल्लेख
आयुर्वेदात अश्वगंधा, ब्राह्मी, जायफळ, जिरे आणि तगर यांसारख्या वनस्पती व मसाल्यांचा मन शांत करण्यासाठी उल्लेख केला जातो. मात्र, कोणतेही हर्बल किंवा आयुर्वेदिक उत्पादन नियमितपणे घेण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे योग्य ठरेल.
रात्री थोडी भूक लागल्यास काय कराल?
झोपण्यापूर्वी थोडी भूक जाणवत असल्यास कोमट हळदीचे दूध घेण्याचा उल्लेखही या आयुर्वेदिक सल्ल्यांमध्ये करण्यात आला आहे.
मात्र, झोपेची समस्या सतत जाणवत असेल किंवा दीर्घकाळ टिकत असेल, तर त्यामागील कारण समजून घेण्यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.