आर्थिक वर्ष २०२५-२६ साठी आयकर विवरणपत्र (ITR) भरण्याची प्रक्रिया सुरू झाली असून, नोकरी करणारे, स्वयंरोजगार करणारे आणि व्यावसायिकांसाठी वेळेत ITR दाखल करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. योग्य कागदपत्रे, योग्य ITR फॉर्म आणि अचूक माहितीच्या आधारे रिटर्न भरल्यास कर नियमांचे पालन करता येते, तसेच दंड, नोटीस आणि अनावश्यक अडचणी टाळता येतात. त्यामुळे ITR भरताना कोणती कागदपत्रे आवश्यक आहेत, योग्य फॉर्म कसा निवडायचा आणि ऑनलाइन अर्जाची संपूर्ण प्रक्रिया काय आहे, हे जाणून घेऊया.
ITR म्हणजे काय?
आयकर विवरणपत्र (Income Tax Return - ITR) हा व्यक्ती किंवा संस्थेने एका आर्थिक वर्षात मिळवलेल्या उत्पन्नाची, भरलेल्या कराची, गुंतवणुकीची, कर सवलतींची आणि परताव्याची माहिती सरकारला देण्यासाठी भरला जाणारा अधिकृत फॉर्म आहे. ITR दाखल केल्यानंतर आयकर विभाग तुमची कर देयता निश्चित करतो आणि अतिरिक्त कर भरला असल्यास परतावा (Refund) देण्याची प्रक्रिया सुरू करतो.
कोणाला ITR भरणे आवश्यक आहे?
मूलभूत करमुक्त मर्यादेपेक्षा जास्त उत्पन्न असलेल्या प्रत्येक करदात्यास ITR भरणे आवश्यक आहे. याशिवाय काही विशिष्ट आर्थिक व्यवहारांमध्येही ITR दाखल करणे बंधनकारक असते. यामध्ये:
२ लाख रुपयांपेक्षा जास्त परदेश प्रवास खर्च
१ लाख रुपयांपेक्षा जास्त वीजबिल
मोठ्या रकमेच्या बँक ठेवी
परदेशातील मालमत्ता किंवा उत्पन्न
व्यवसाय किंवा व्यावसायिक उत्पन्न
ITR भरण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रे
पॅन कार्ड
आधार कार्ड
बँक खाते व स्टेटमेंट
फॉर्म-16 (पगारदारांसाठी)
वेतन पावत्या
विमा हप्त्यांच्या पावत्या
गुंतवणूक व कर बचतीचे पुरावे
देणगी पावत्या
शेअर किंवा म्युच्युअल फंड व्यवहारांचे स्टेटमेंट
फॉर्म 26AS
वार्षिक माहिती विवरणपत्र (AIS)
योग्य ITR फॉर्म कसा निवडाल?
ITR-1 - पगारदार आणि मर्यादित उत्पन्न असलेल्या व्यक्तींसाठी
ITR-2 - भांडवली नफा, परदेशातील मालमत्ता किंवा एकापेक्षा अधिक घर असलेल्या व्यक्तींसाठी
ITR-3 - व्यवसाय किंवा व्यावसायिक उत्पन्न असलेल्यांसाठी
ITR-4 - अनुमानित करप्रणाली (Presumptive Taxation) स्वीकारणाऱ्यांसाठी
ऑनलाइन ITR कसा भरावा?
आयकर ई-फायलिंग पोर्टलवर पॅन/आधार आणि पासवर्डद्वारे लॉगिन करा.
नवीन वापरकर्त्यांनी प्रथम नोंदणी (Registration) पूर्ण करा.
Assessment Year 2026-27 निवडा.
Online Filing पर्याय निवडा.
व्यक्ती (Individual) किंवा HUF अशी फायलिंग श्रेणी निवडा.
योग्य ITR फॉर्म निवडून उत्पन्न, कर सवलती, कर भरणा आणि इतर आवश्यक माहिती भरा.
अर्ज सादर करण्यापूर्वी सर्व माहितीची पडताळणी करा.
ई-व्हेरिफिकेशन करणे का महत्त्वाचे?
ITR दाखल केल्यानंतर ३० दिवसांच्या आत त्याची पडताळणी (E-Verification) करणे अनिवार्य आहे. अन्यथा तुमचे ITR अवैध ठरू शकते.
पडताळणीसाठी पुढील पर्याय उपलब्ध आहेत:
आधार OTP
नेट बँकिंग
बँक EVC
डीमॅट EVC
डिजिटल स्वाक्षरी (DSC)
'या' चुका करू नका
चुकीचा ITR फॉर्म निवडू नका.
चुकीचे Assessment Year भरू नका.
पुराव्याशिवाय कर सवलतींचा दावा करू नका.
ई-व्हेरिफिकेशन करणे विसरू नका.
अर्ज सादर करण्यापूर्वी सर्व माहिती पुन्हा तपासा.
योग्य माहिती आणि आवश्यक कागदपत्रांसह वेळेत ITR दाखल केल्यास कर परतावा (Refund) लवकर मिळण्यास मदत होते. तसेच आयकर विभागाच्या नोटिसा आणि इतर कायदेशीर अडचणी टाळता येतात.
