मुंबई : हाता-पायांमध्ये वारंवार अशक्तपणा जाणवणे, शरीराच्या एका बाजूला कमजोरी येणे किंवा अचानक झटके येणे ही लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत. अनेकदा ही लक्षणे स्ट्रोकशी संबंधित असल्याचे वाटू शकते. मात्र काही वेळा त्यामागे मेंदूच्या रक्तवाहिन्या अरुंद होणारा 'मोयामोया' (Moyamoya) हा दुर्मिळ आजारही असू शकतो. या आजारात मेंदूला होणारा रक्तपुरवठा कमी होण्याचा धोका असतो. त्यामुळे अशा लक्षणांची वारंवार पुनरावृत्ती होत असल्यास वेळेत वैद्यकीय तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे ठरते.
काय आहे मोयामोया हा दुर्मिळ आजार?
मोयामोया हा मेंदूला रक्तपुरवठा करणाऱ्या प्रमुख रक्तवाहिन्या हळूहळू अरुंद होण्याशी संबंधित आजार आहे. रक्तप्रवाह कमी झाल्यामुळे मेंदूला पुरेसा ऑक्सिजन आणि रक्त मिळण्यात अडचण निर्माण होते. यावर मात करण्यासाठी मेंदूच्या आसपास अनेक लहान रक्तवाहिन्या तयार होतात. मात्र, या रक्तवाहिन्यांमधूनही पुरेसा रक्तपुरवठा होईलच असे नाही.
या आजाराची लक्षणे स्ट्रोक किंवा झटक्यांच्या विकारांसारखी असल्याने निदान करण्यात अडचणी येऊ शकतात. हाता-पायांमध्ये अचानक अशक्तपणा जाणवणे, काही काळानंतर लक्षणे कमी होणे किंवा वारंवार स्ट्रोकसदृश घटना घडणे, अशी लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक घटनेकडे स्वतंत्रपणे न पाहता त्यामागील मूळ कारण शोधणे महत्त्वाचे ठरते.
पाच वर्षे स्ट्रोकसदृश लक्षणांचा त्रास
एका ५२ वर्षीय महिलेला मधुमेह आणि उच्च रक्तदाबाचा त्रास होता. सुमारे पाच वर्षांपूर्वी तिच्या डाव्या हातामध्ये अधूनमधून अशक्तपणा जाणवू लागला. काही वेळाने ही लक्षणे कमी होत असल्याने सुरुवातीला त्याकडे पुरेसे लक्ष दिले गेले नाही. त्यानंतर तिला स्ट्रोकसदृश त्रासासोबत झटके येण्यासारखी लक्षणे जाणवली.
एमआरआय तपासणीत स्ट्रोकशी संबंधित घटनेची शक्यता दिसल्यानंतर तिच्यावर त्यानुसार उपचार करण्यात आले. मात्र, सुमारे वर्षभरानंतर पुन्हा अशीच घटना घडली. त्यानंतर तिने डॉ. एल. एच. हिरानंदानी रुग्णालयातील वरिष्ठ सल्लागार न्यूरोसर्जन डॉ. सचिन अशोकराव गिरी यांच्याकडे उपचार घेतले.
डॉ. गिरी यांच्या मते, वारंवार एकाच बाजूला अशक्तपणा जाणवणे आणि त्यासोबत झटके येणे, या लक्षणांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक होते. या लक्षणांमागे मेंदूच्या रक्तपुरवठ्याशी संबंधित समस्या असण्याची शक्यता तपासण्यात आली.
अँजिओग्राफीमुळे दुर्मिळ आजाराचे निदान
पुढील तपासण्यांमध्ये मोयामोया आजाराची शक्यता दिसून आली. त्यानंतर डिजिटल सब्ट्रॅक्शन अँजिओग्राफी (DSA) या प्रगत तपासणीद्वारे निदान निश्चित करण्यात आले. या तपासणीत मेंदूच्या उजव्या बाजूला अंतर्गत कॅरोटिड धमनीचा शेवटचा भाग तसेच तिच्या काही प्रमुख शाखा मोठ्या प्रमाणात अरुंद झाल्याचे आढळले. त्यामुळे मेंदूच्या उजव्या भागाला रक्तपुरवठा गंभीरपणे कमी झाला होता. या निदानानंतर मेंदूतील रक्तप्रवाह सुधारण्यासाठी शस्त्रक्रिया करण्याचा निर्णय घेण्यात आला.
रक्तपुरवठा सुधारण्यासाठी दुहेरी बायपास शस्त्रक्रिया
डॉक्टरांच्या पथकाने डायरेक्ट आणि इनडायरेक्ट बायपास या दोन पद्धतींचा एकत्रित वापर केला. डायरेक्ट बायपासमध्ये टाळूतील सुपरफिशियल टेम्पोरल आर्टरी ही रक्तवाहिनी मेंदूतील मिडल सेरेब्रल आर्टरीशी जोडण्यात आली. यामुळे मेंदूला अतिरिक्त रक्तपुरवठा करण्यासाठी थेट मार्ग तयार झाला.
इनडायरेक्ट बायपासमध्ये रक्तवाहिन्यांनी समृद्ध असलेल्या काही ऊती मेंदूच्या पृष्ठभागावर ठेवण्यात आल्या. यामुळे कालांतराने नवीन रक्तवाहिन्या विकसित होऊन रक्तपुरवठा सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
शस्त्रक्रियेपूर्वी रुग्णाच्या कुटुंबीयांना संभाव्य धोके आणि उपचारांचे फायदे समजावून सांगण्यात आले. रक्ताभिसरणात बदल झाल्यामुळे स्ट्रोकचा धोका, मेंदूला सूज येणे आणि जखम भरून येण्यातील अडचणी यांसारख्या संभाव्य गुंतागुंतींची माहितीही देण्यात आली.
शस्त्रक्रियेनंतर प्रकृतीत सुधारणा
डॉक्टरांच्या माहितीनुसार, शस्त्रक्रिया यशस्वीरीत्या पार पडली आणि रुग्णाला आठव्या दिवशी रुग्णालयातून घरी सोडण्यात आले. शस्त्रक्रियेनंतर १५ दिवसांनी झालेल्या तपासणीत तिच्या शरीराच्या डाव्या बाजूचा अशक्तपणा कमी होत असल्याचे दिसून आले. तिला झटके आले नव्हते. ती स्वतः चालू शकत होती आणि दैनंदिन कामेही करू शकत होती.
मात्र, शस्त्रक्रियेमुळे भविष्यात स्ट्रोक होण्याचा धोका पूर्णपणे संपत नाही. त्यामुळे मेंदूतील रक्तप्रवाहाचे नियमित निरीक्षण, मधुमेह आणि रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणे तसेच आवश्यकतेनुसार फिजिओथेरपी सुरू ठेवणे महत्त्वाचे असल्याचे डॉक्टरांनी स्पष्ट केले.
तज्ज्ञांचे मत : वारंवार दिसणाऱ्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष नको
वारंवार काही काळासाठी हाता-पायांमध्ये अशक्तपणा जाणवणे, स्ट्रोकसदृश घटना घडणे किंवा झटके येणे, विशेषतः यामागील कारण स्पष्ट होत नसल्यास, तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. अशा लक्षणांकडे स्वतंत्र घटनांप्रमाणे पाहण्याऐवजी त्यांचा एकत्रित विचार केल्यास मूळ आजाराचे निदान होण्यास मदत होऊ शकते.
मोयामोया आजाराचे निदान करण्यासाठी काही प्रकरणांमध्ये प्रगत रक्तवाहिनी तपासण्या आणि विशेष न्यूरोसर्जरी उपचारांची आवश्यकता असते. त्यामुळे रुग्णाला योग्य वेळी विशेष उपचार केंद्रात पाठवणे महत्त्वाचे ठरते.
या प्रकरणातून वारंवार दिसणाऱ्या लक्षणांमागील कारण शोधण्याचे महत्त्व अधोरेखित झाले आहे. वेळेवर निदान आणि योग्य उपचारांमुळे रुग्णाच्या उपचारप्रक्रियेत सकारात्मक बदल घडू शकतो.
(Disclaimer: यामध्ये दिलेले आरोग्यविषयक सल्ले सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहेत. 'नवशक्ति' यातून कोणताही दावा करत नाही.)
