मत आमचेही
ॲड. हर्षल प्रधान
पुण्यातील विद्यानंद बापट यांच्या तोंडून, 'घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात् कुर्याद् गर्दभरोहणम्' हे संस्कृत सुभाषित जेव्हा अस्खलितपणे बाहेर पडलं, तेव्हा समाजमाध्यमांवर एकच गहजब माजला.
गणेशोत्सवातील डीजे आणि कर्णकर्कश ध्वनिक्षेपकांविरोधात आवाज उठवणारा हा सर्वसामान्य पुणेकर, कोणतीही शिवीगाळ न करता, संयत आणि ओघवत्या शुद्ध मराठीत आपली बाजू मांडत होता आणि नेमक्या त्याच मुलाखतीत त्यांनी हे प्राचीन सुभाषित उच्चारलं, 'घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात् कुर्याद् गर्दभरोहणम्। येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत् ॥' अर्थ असा की, प्रसिद्धीसाठी माणूस काहीही करतो, घडा फोडतो, वस्त्र फाडतो, गाढवावरही बसतो. या एका क्षणाने महाराष्ट्रातल्या आणि जगभर पसरलेल्या मराठी माणसाला आरशासमोर उभं केलं. आपली मायबोली आपल्याला किती येते, आपण किती अस्खलित बोलतो, हा प्रश्न अनेकांच्या मनात रुतला आणि त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्या भाषेतल्या आणि संस्कृतमधल्या त्या समृद्ध सुभाषित-परंपरेची आठवण पुन्हा एकदा जागी झाली, जी परंपरा शाळेच्या पाठ्यपुस्तकांपुरती मर्यादित राहून हळूहळू विस्मरणात जात होती.
सुभाषित हा शब्दच मुळी सुंदर आहे - सु म्हणजे चांगलं आणि भाषित म्हणजे बोललेलं. चांगलं बोलणं म्हणजे नुसतं व्याकरणशुद्ध बोलणं नव्हे, तर अर्थपूर्ण, जीवनदर्शी आणि काव्यमय बोलणं. संस्कृत भाषेने हा वारसा हजारो वर्षं जपला. भर्तृहरीचं नीतिशतक घ्या- 'उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः' म्हणजे नुसत्या इच्छांनी नव्हे तर उद्योगानेच कार्यसिद्धी होते, हे सुभाषित आजही कुठल्याही स्पर्धा परीक्षेच्या तयारी करणाऱ्या तरुणाला मार्गदर्शक ठरतं. चाणक्यनीतीतले श्लोक तर व्यवहारज्ञानाचा खजिनाच आहेत. 'आपदर्थे धनं रक्षेत्'पासून सुरू होणारा तो प्रसिद्ध श्लोक- संकटकाळासाठी धन राखावं, धनाहूनही अधिक पत्नीचं रक्षण करावं, पण स्वतःचं रक्षण मात्र धन आणि पत्नी दोहोंहूनही अधिक महत्त्वाचं मानावं - हा एक प्रकारचा प्राचीन जीवन-व्यवस्थापनाचा धडाच आहे.
मराठी भाषेने ही सुभाषित-परंपरा आपल्या मातीत रुजवली, तिला स्वतःचा असा बाज दिला. संत तुकारामांचे अभंग हे एका अर्थी मराठीतली सुभाषितंच आहेत. 'जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले' या एका ओळीत जितकं तत्त्वज्ञान सामावलं आहे, तितकं मोठमोठ्या ग्रंथांतही सापडणं कठीण. संत रामदासांच्या दासबोधातले 'मूर्खपणे शिकोन काय होते'सारखे विचार आजच्या शिक्षणव्यवस्थेवर टीका करताना तंतोतंत लागू पडतात आणि विनोबा भावेंपासून ते पु. ल. देशपांडेंपर्यंत अनेकांनी संस्कृत सुभाषितांचा अनुवाद, रूपांतर आणि विस्तार मराठीत करून ही परंपरा जिवंत ठेवली. पु.लं.चं 'अंतू बर्वा' किंवा 'नारायण' वाचताना जाणवतं की मराठी भाषेतला विनोदही सुभाषितांसारखा चिमटीत जगण्याचं सार पकडतो.
या सुभाषितांचं वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची संक्षिप्तता आणि सार्वकालिकता. 'यथा राजा तथा प्रजा' हे अवघे चार शब्द आजच्या राजकीय व्यवस्थेवरही तितकेच अचूक भाष्य करतात जितके ते दोन हजार वर्षांपूर्वी करत असतील. शासनकर्ता जसा असेल तशीच प्रजा घडते, हे सुभाषित आजच्या नेतृत्वाच्या अभावाच्या काळात प्रत्येकाने वाचावं असं आहे. त्याचप्रमाणे 'अति सर्वत्र वर्जयेत्'- कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक टाळावा- हे तत्त्व आजच्या चंगळवादी आणि टोकाच्या मतांच्या जगात किती आवश्यक आहे, हे वेगळं सांगायला नको.
मराठी शाळांमधून संस्कृत विषय हळूहळू हद्दपार होत असताना आणि मराठी माध्यमाच्या शाळाही ओस पडत असताना, ही सुभाषित-परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत कशी पोहोचणार, हा खरा प्रश्न आहे. विद्यानंद बापटांसारखी माणसं जेव्हा आपल्या रोजच्या भाषणात असे संस्कृत श्लोक सहज उद्धृत करतात, तेव्हा ते केवळ त्यांच्या वैयक्तिक व्यासंगाचं दर्शन घडवत नाहीत, तर एका मोठ्या
सांस्कृतिक हरवलेपणाची जाणीवही करून देतात. आपल्या आजी-आजोबांच्या पिढीला मुखोद्गत असणारी ही सुभाषितं, आजच्या पिढीला गुगल ट्रान्सलेट करूनही नीट समजत नाहीत, ही वस्तुस्थिती आहे.
तरीही आशेचा किरण म्हणजे, अशा घटनांमधून समाजात पुन्हा एकदा भाषेविषयीची उत्सुकता जागी होते. सोशल मीडियावर जेव्हा एखादं सुभाषित व्हायरल होतं, तेव्हा हजारो लोक त्याचा अर्थ शोधतात, त्यावर चर्चा करतात, आपापल्या आठवणीतली सुभाषितं शेअर करतात. ही प्रक्रिया छोटी वाटली तरी भाषा टिकवण्याच्या दृष्टीने मोलाची आहे. मराठी आणि संस्कृत या दोन्ही भाषा एकमेकींना पूरक आहेत. मराठीचा घाट संस्कृतातून आला असला तरी मराठीने आपली स्वतंत्र ओळख, स्वतःचे वाक्प्रचार, स्वतःच्या म्हणी घडवल्या. 'नाचता येईना अंगण वाकडं' पासून 'उथळ पाण्याला खळखळाट फार'पर्यंत मराठी म्हणींचा खजिनाही संस्कृत सुभाषितांइतकाच समृद्ध आहे, फक्त त्याला तितकं गांभीर्याने अभ्यासलं जात नाही.
विद्यानंद बापटांच्या त्या एका वाक्याने जे साध्य केलं, ते अनेक भाषा-चळवळींना अनेक वर्षांत जमलं नसेल. मराठी माणसाला आपल्याच भाषेकडे नव्याने, आदराने आणि थोड्याशा लज्जेने पाहायला भाग पाडलं. ही लज्जा नकारात्मक नाही, तर ती आत्मपरीक्षणाची सुरुवात आहे. आपण मराठी बोलतो, पण किती शुद्ध बोलतो? आपल्याला संस्कृतचा गंधही नसतो, पण किमान आपल्या मराठीतल्या सुभाषितांची, ओव्यांची, अभंगांची तरी ओळख आहे का? हे प्रश्न प्रत्येक मराठी माणसाने स्वतःला विचारायला हवेत.
भाषा ही केवळ संवादाचं साधन नसते, ती एका संस्कृतीचा, एका विचारपरंपरेचा वाहक असते. ती हरवली, की त्या संस्कृतीचं अस्तित्वही हळूहळू पुसट होत जातं. म्हणूनच अशा घटनांकडे केवळ एक क्षणिक सोशल मीडिया ट्रेंड म्हणून न पाहता, मराठी भाषा आणि तिच्यातून वाहणाऱ्या ज्ञानपरंपरेला पुन्हा प्रतिष्ठा मिळवून देण्याची संधी म्हणून पाहायला हवं.
प्रवक्ता आणि जनसंपर्कप्रमुख
शिवसेना उद्धव बाळासाहेब ठाकरे पक्ष
