मुंबई : उलट्या, जुलाब आणि पोटदुखीचा त्रास होत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. दूषित अन्न किंवा पाण्यामुळे होणाऱ्या संसर्गातून व्हायरल गॅस्ट्रोएन्टेरायटिस अर्थात 'पोटाचा फ्लू' होऊ शकतो. बहुतांश रुग्ण योग्य काळजी घेतल्याने बरे होतात. मात्र, सतत उलट्या-जुलाब होणे, मलामध्ये रक्त दिसणे किंवा शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होणे ही धोक्याची लक्षणे ठरू शकतात. त्यामुळे कोणती लक्षणे दिसल्यास तातडीने डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा, हे जाणून घेणे महत्त्वाचे आहे.
डिहायड्रेशनची लक्षणे ओळखा
कन्सल्टंट डर्मेटोलॉजिस्ट डॉ. चेतन कलाल (सैफी हॉस्पिटल, मुंबई) यांच्या मते, वारंवार उलट्या आणि जुलाब झाल्यामुळे शरीरातील पाणी आणि क्षारांचे प्रमाण कमी होऊ शकते. याला निर्जलीकरण किंवा डिहायड्रेशन म्हणतात. तोंड कोरडे पडणे, चक्कर येणे, लघवीचे प्रमाण कमी होणे आणि डोळे खोल गेल्यासारखे दिसणे ही त्याची प्रमुख लक्षणे आहेत. लहान मुलांमध्ये रडताना अश्रू न येणे किंवा असामान्यपणे सुस्त होणे हीदेखील धोक्याची चिन्हे असू शकतात. अशी लक्षणे दिसल्यास वैद्यकीय मदत घेण्यास विलंब करू नये.
मलामध्ये रक्त दिसल्यास सावध व्हा
गॅस्ट्रोएन्टेरायटिसमध्ये पाण्यासारखे जुलाब होऊ शकतात. मात्र, मलामध्ये रक्त दिसत असल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. हे साल्मोनेला किंवा शिगेला यांसारख्या जीवाणूंमुळे झालेल्या संसर्गाचे अथवा आतड्यांशी संबंधित अन्य समस्येचे लक्षण असू शकते. अशा वेळी डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.
सतत उलट्या आणि तीव्र पोटदुखी धोक्याची
वारंवार उलट्या होत असतील आणि पाणी किंवा इतर द्रवपदार्थ पोटात टिकत नसतील, तर डिहायड्रेशनचा धोका वाढतो. लहान मुले आणि वृद्ध व्यक्तींमध्ये हा धोका अधिक असू शकतो. त्याचप्रमाणे, पोटात तीव्र वेदना होणे, एखाद्या विशिष्ट भागात वेदना जाणवणे किंवा वेदना वाढत जाणे ही लक्षणे केवळ पोटाचा त्रास समजून दुर्लक्षित करू नयेत. अशा वेदना अपेंडिक्सची सूज किंवा अन्य गंभीर समस्येमुळेही उद्भवू शकतात. तीव्र पोटदुखी असल्यास तातडीने वैद्यकीय तपासणी करून घ्यावी.
ताप किती दिवस टिकतोय, याकडे लक्ष द्या
ताप जास्त असेल किंवा ४८ ते ७२ तासांपेक्षा अधिक काळ टिकत असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. काही वेळा ताप हा जीवाणूंच्या संसर्गासह अन्य आजारांचेही लक्षण असू शकतो. विशेषतः तापासोबत रक्तमिश्रित जुलाब, तीव्र पोटदुखी किंवा अशक्तपणा जाणवत असल्यास त्वरित तपासणी आवश्यक आहे.
डोळे किंवा त्वचा पिवळी पडल्यास दुर्लक्ष नको
डोळ्यांचा पांढरा भाग किंवा त्वचा पिवळी पडणे, लघवीचा रंग चहासारखा गडद होणे, मळमळ आणि भूक मंदावणे ही यकृताशी संबंधित समस्यांची लक्षणे असू शकतात. हेपॅटायटिस ए किंवा ईसारख्या विषाणूंच्या संसर्गामुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात. त्यामुळे ही चिन्हे दिसल्यास डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
काय काळजी घ्यावी?
गॅस्ट्रोएन्टेरायटिसमध्ये शरीरातील पाणी आणि क्षारांची कमतरता भरून काढण्यासाठी ORS उपयुक्त ठरते. पुरेसे द्रवपदार्थ घेणे आणि विश्रांती घेणेही महत्त्वाचे आहे. मात्र, द्रवपदार्थ पोटात टिकत नसतील, डिहायड्रेशनची लक्षणे दिसत असतील, मलामध्ये रक्त येत असेल, पोटदुखी तीव्र असेल किंवा कावीळसदृश लक्षणे जाणवत असतील, तर तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी. लक्षणे दीर्घकाळ टिकत असल्यासही डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
तज्ज्ञांचा सल्ला : व्हायरल गॅस्ट्रोएन्टेरायटिसची बहुतांश प्रकरणे योग्य काळजीने बरी होऊ शकतात. मात्र, धोक्याची लक्षणे दिसत असताना घरगुती उपायांवर अवलंबून राहू नये. वेळेत वैद्यकीय तपासणी केल्यास डिहायड्रेशन आणि इतर संभाव्य गुंतागुंत टाळण्यास मदत होऊ शकते.
(Disclaimer: यामध्ये दिलेले आरोग्यविषयक सल्ले सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहेत. 'नवशक्ति' यातून कोणताही दावा करत नाही.)