मुंबई : ग्वाल्हेर गायकीच्या अग्रगण्य गायिका नीला भागवत यांचे मुंबईतील शिवाजी पार्क येथील शुश्रूषा रुग्णालयात निधन झाले. विविध शारीरिक व्याधींमुळे त्यांच्यावर उपचार सुरू होते.

नीला भागवत या केवळ एक थोर कलाकार नव्हत्या, तर त्यांच्याकडे प्रचंड विद्वत्ता आणि तडजोड न करणारी स्वतंत्र विचारधारा होती. पुण्यात जन्मलेल्या नीला भागवत यांनी ग्वाल्हेर घराण्याच्या शिस्तबद्ध परंपरेत स्वतःला घडवले. दिग्गज पंडित शरदचंद्र आरोळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी या घराण्याचे व्याकरण, बारकावे आणि शिस्त आत्मसात केली होती.

ग्वाल्हेर घराण्याच्या परंपरेचा नितांत आदर राखूनही, नीला भागवत यांनी प्रस्थापित चौकटी मोडण्याचे धाडस दाखवले. दिग्गज पूर्वजांनी घालून दिलेल्या सीमा ओलांडून आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण करणाऱ्या मोजक्या ‘बंडखोर’ कलाकारांमध्ये त्यांची गणना होत असे.

त्यांच्या सादरीकरणात एकप्रकारचे चुंबकीय आकर्षण होते. त्यांच्या आवाजात ताकद आणि कोमलता यांचा सुंदर संगम होता. धीरगंभीर ख्याल असो, नाजूक ठुमरी असो किंवा भावपूर्ण भजन, त्यांच्या गायकीत बुद्धिमत्ता, डौल आणि प्रामाणिकपणा असायचा, जो प्रत्येक पिढीतील श्रोत्यांच्या हृदयाला भिडत असे.

ठुमरीकडे पाहण्याचा स्त्रीवादी दृष्टिकोन

नीला भागवत यांनी ठुमरी या गायन प्रकाराला एक नवा स्त्रीवादी दृष्टिकोन मिळवून दिला. आपल्या कार्यशाळांमधून प्रसिद्ध ठुमरींमधील भावनांचे सादरीकरण करताना त्या त्यातील पारंपरिक कथांना छेद देऊन नवीन अर्थांसह त्यातील बारकावे समजावून सांगत असत.

केवळ गायिका नव्हे, तर एक विचारवंत

गायनासोबतच त्यांची बौद्धिक कवाडेही विस्तारलेली होती. त्या एक प्रगल्भ लेखिका, अनुवादक आणि निष्णात शिक्षिका होत्या. त्यांच्या शिष्यांसाठी त्या एक उदार मार्गदर्शक होत्या, तर रसिकांसाठी कठीण शास्त्रीय संगीत अतिशय जिवंत आणि जवळचे करून सांगणाऱ्या थोर कलाकार होत्या. संगीत हे मनोरंजनाचे साधन नव्हे, तर संवाद आणि परिवर्तनाचे माध्यम, असे त्यांचे मत होते.