वजन कमी करण्यासाठी अनेक जण जिम, रनिंग किंवा डायट करतात. मात्र, योगाच्या माध्यमातूनही वजन नियंत्रणात ठेवता येऊ शकते का, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. आंतरराष्ट्रीय योग दिन २०२६ निमित्त तज्ज्ञांनी याबाबत महत्त्वाची माहिती दिली असून, योग हा झटपट वजन कमी करण्याचा उपाय नसला तरी दीर्घकालीन वजन नियंत्रणासाठी प्रभावी ठरू शकतो, असे त्यांनी सांगितले.
योगामुळे वजन कमी होऊ शकते का?
पुण्यातील ज्युपिटर हॉस्पिटल येथील प्रसूती व स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉ. सब्रिना बोकील यांच्या मते, योगामुळे वजन कमी होण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, ही प्रक्रिया इतर तीव्र व्यायामप्रकारांपेक्षा वेगळी असते.
त्यांच्या म्हणण्यानुसार, पारंपरिक योगामध्ये कार्डिओ व्यायामांइतक्या कॅलरी खर्च होत नसल्या तरी चयापचयातील सुधारणा, तणाव कमी होणे आणि आरोग्यदायी जीवनशैलीच्या सवयी विकसित होणे यामुळे वजन नियंत्रणास मदत मिळते.
शरीर आणि मन दोन्हींसाठी फायदेशीर
क्रॅश डायट किंवा झटपट परिणाम देणाऱ्या फिटनेस पद्धतींपेक्षा योग शरीर आणि मनाच्या एकूण आरोग्यावर काम करतो. नियमित योगाभ्यासामुळे शरीराविषयी जागरूकता वाढते आणि शाश्वत सवयी विकसित होण्यास मदत होते. त्यामुळे वजन कमी करण्याबरोबरच ते नियंत्रित ठेवणेही सोपे जाते.
कोणते योगप्रकार अधिक उपयुक्त?
सर्व योगप्रकार एकसारखे नसतात. काही योगशैली अधिक गतिमान आणि शारीरिकदृष्ट्या आव्हानात्मक असतात.
डॉ. बोकील यांच्या मते, विन्यासा योग, पॉवर योग आणि अष्टांग योग यांसारख्या प्रकारांमध्ये संपूर्ण सत्रादरम्यान शरीराची सतत हालचाल होत असते. त्यामुळे हृदयाचे ठोके वाढतात, कॅलरी खर्च होतात आणि स्नायूंची ताकदही वाढते.
याशिवाय नियमित सरावामुळे लवचिकता, सहनशक्ती आणि शारीरिक क्षमता सुधारते. त्यामुळे दैनंदिन जीवनात अधिक सक्रिय राहणे शक्य होते.
तणाव आणि वजनवाढ यांचा जवळचा संबंध
योगाचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे तो तणाव कमी करण्यास मदत करतो. अनेकदा भावनिक ताण, चिंता आणि हार्मोन्समधील असंतुलन यांमुळे अति खाणे किंवा अस्वास्थ्यकर पदार्थ खाण्याची सवय वाढते.
तज्ज्ञांच्या मते, दीर्घकालीन तणावामुळे शरीरातील कॉर्टिसोल या हार्मोनची पातळी वाढते. विशेषतः पोटाभोवती चरबी साठण्यामागे या हार्मोनचा मोठा वाटा असतो.
योगातील श्वसनक्रिया, ध्यान आणि माइंडफुलनेस तंत्रांमुळे तणाव कमी होतो. परिणामी भावनिक कारणांमुळे होणारे अति खाणे आणि जंक फूडची इच्छा कमी होण्यास मदत मिळते.
संतुलित जीवनशैलीसोबत अधिक परिणामकारक
तज्ज्ञांच्या मते, योगाला वजन कमी करण्याचा स्वतंत्र आणि झटपट उपाय म्हणून पाहणे योग्य नाही. संतुलित आहार, पुरेशी झोप आणि नियमित शारीरिक हालचाली यांसोबत योगाचा समावेश केल्यास त्याचे अधिक चांगले परिणाम दिसून येतात.
योगामुळे शरीराविषयी जागरूकता वाढते. त्यामुळे आहाराच्या सवयी सुधारतात आणि अन्नाशी अधिक आरोग्यदायी नाते निर्माण होते. याच कारणामुळे दीर्घकालीन आणि शाश्वत वजन नियंत्रणासाठी योग उपयुक्त ठरू शकतो.
तज्ज्ञांचा सल्ला
आंतरराष्ट्रीय योग दिन २०२६ निमित्त तज्ज्ञांनी दिलेल्या माहितीनुसार, फिटनेस म्हणजे केवळ कॅलरी खर्च करणे नाही. तणाव कमी करणे, मन शांत ठेवणे, शरीर सक्रिय ठेवणे आणि आरोग्यदायी सवयी अंगीकारणे हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. नियमित योगाभ्यासामुळे या सर्व बाबींमध्ये सकारात्मक बदल घडू शकतात आणि वजन नियंत्रणाचा प्रवास अधिक सुलभ होऊ शकतो.
