उन्हाळ्यात संध्याकाळी बागेत, गच्चीवर किंवा घराबाहेर बसल्यावर डासांचा त्रास अनेकांना सहन करावा लागतो. मात्र, काहीजणांना डास वारंवार चावतात, तर काहींना तुलनेने कमी चावतात. जागतिक मलेरिया दिनानिमित्त डास काहीजणांनाच जास्त का चावतात, यामागचे कारण आणि त्यापासून बचावाचे उपाय जाणून घेऊया.
डास कोणाला जास्त चावतात?
डास एखाद्या व्यक्तीला विनाकारण निवडत नाहीत. शरीरातून बाहेर पडणारे काही जैविक संकेत (Biological Signals) त्यांना आकर्षित करतात. शरीराचे तापमान, त्वचेतील रसायने आणि श्वासातून बाहेर पडणारा कार्बन डायऑक्साइड (Carbon Dioxide) हे त्यामागचे प्रमुख घटक मानले जातात. यामुळे काहीजण डासांसाठी 'मॉस्किटो मॅग्नेट' (Mosquito Magnet) ठरतात, तर काहींना ते तुलनेने कमी चावतात.
डास पटकन आकर्षित का होतात?
डास त्यांच्या संवेदनक्षम प्रणालीच्या मदतीने लक्ष्य शोधतात. कार्बन डायऑक्साइड हा त्यांच्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा संकेत असतो. जास्त शारीरिक वजन, वेगवान चयापचय (Metabolism) किंवा अधिक शारीरिक हालचाल असलेल्या व्यक्तींमधून जास्त कार्बन डायऑक्साइड बाहेर पडतो. त्यामुळे अशा व्यक्ती डासांना अधिक सहज सापडतात.
त्वचेचा वासही महत्त्वाचा
घामाला स्वतःचा ठराविक वास नसतो. मात्र, त्वचेवरील जीवाणू (Bacteria) घामाचे विघटन करून लॅक्टिक ॲसिड (Lactic Acid) आणि अमोनिया (Ammonia) यांसारखी रसायने तयार करतात. हीच रसायने डासांना अधिक आकर्षित करतात.
प्रत्येक व्यक्तीच्या त्वचेवरील सूक्ष्मजीवांची रचना वेगळी असल्याने शरीराचा वासही वेगळा असतो. काही शरीरगंध डासांना दूर ठेवतात, तर काही त्यांना अधिक आकर्षित करतात.
कपड्यांचा रंग आणि हवामानाचाही परिणाम
डासांच्या वर्तनावर जीवनशैलीसोबतच वातावरणाचाही मोठा परिणाम होतो.
गडद रंगाचे कपडे अधिक उष्णता शोषतात, त्यामुळे डास त्याकडे अधिक आकर्षित होतात.
हलक्या रंगाचे कपडे तुलनेने कमी आकर्षक ठरतात.
पहाट आणि संध्याकाळच्या वेळी डासांची हालचाल जास्त असते.
उष्ण आणि दमट हवामानात डासांची संख्या वेगाने वाढते.
गर्भवती महिला आणि जास्त घाम येणाऱ्यांना धोका जास्त
गर्भवती महिलांचे शरीराचे तापमान तुलनेने जास्त असते. त्याचबरोबर त्या अधिक कार्बन डायऑक्साइड बाहेर सोडतात. त्यामुळे त्यांना डास अधिक चावण्याची शक्यता असते.
तसेच जास्त घाम येणारे, व्यायाम करणारे किंवा शरीराचे तापमान जास्त असलेले लोकही डासांना अधिक आकर्षित करतात.
रक्तगटाचाही असू शकतो संबंध
काही संशोधनांनुसार, रक्तगटाचाही डासांच्या आकर्षणावर परिणाम होऊ शकतो. रक्तगट O असलेल्या व्यक्तींना रक्तगट A असलेल्या लोकांपेक्षा डास अधिक चावतात, असे काही अभ्यासांत आढळले आहे.
मात्र, रक्तगट हे एकमेव कारण नाही. शरीररचना, अनुवंशिकता (Genetics) आणि त्वचेतील रसायने यांचाही यात मोठा वाटा असतो.
जीवनशैलीमुळेही वाढतो धोका
व्यायामानंतर शरीराचे तापमान आणि कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढते. घामामुळे लॅक्टिक ॲसिड तयार होते, त्यामुळे डास अधिक आकर्षित होतात. तसेच मद्यपान (Alcohol) केल्यानेही त्वचेचे तापमान आणि शरीराचा वास बदलू शकतो, ज्यामुळे डास अधिक चावू शकतात.
डास चावणे म्हणजे केवळ त्रास नाही
डास चावणे हे केवळ खाज किंवा अस्वस्थतेपुरते मर्यादित नसते. संक्रमित मादी डासांमुळे मलेरिया, डेंग्यू, चिकनगुनिया यांसारखे गंभीर आजार पसरू शकतात.
विशेषतः मलेरिया हा संक्रमित मादी अॅनोफिलीस (Anopheles) डासाच्या चाव्यामुळे होतो. त्यामुळे डासांकडे दुर्लक्ष करणे धोकादायक ठरू शकते.
डासांपासून बचाव कसा कराल?
डासांपासून बचावासाठी काही सोपे उपाय उपयुक्त ठरू शकतात:
पूर्ण बाह्यांचे कपडे परिधान करा
डासप्रतिबंधक लोशन किंवा स्प्रे वापरा
मच्छरदाणीचा वापर करा
घराभोवती साचलेले पाणी त्वरित काढून टाका
खिडक्या आणि दरवाजांना जाळी लावा
सामूहिक प्रयत्नही तितकेच महत्त्वाचे
डासांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी केवळ वैयक्तिक काळजी पुरेशी नाही. परिसर स्वच्छ ठेवणे, पाणी साचू न देणे आणि फवारणीसारख्या सार्वजनिक आरोग्य मोहिमांमध्ये सहभाग घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
जागतिक मलेरिया दिनाचा संदेश
मलेरिया हा टाळता येणारा आजार आहे. डासांपासून बचाव, वेळेवर निदान आणि योग्य उपचार यामुळे त्याचा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतो.
डास काही लोकांनाच जास्त का चावतात, हे समजून घेणे उपयुक्त असले तरी प्रतिबंधात्मक उपाय हाच खऱ्या अर्थाने सुरक्षिततेचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे.
