मुंबई : दिवाळीच्या उत्सवात प्रत्येक दिवसाला काही ना काही खास महत्त्व आहे. त्यापैकीच एक म्हणजे दिवाळी पाडवा! आज, १० नोव्हेंबर रोजी दिवाळी पाडवा साजरा केला जात आहे. महाराष्ट्रात हा दिवस केवळ धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचा नसून पती-पत्नीच्या नात्यातील प्रेम आणि जिव्हाळा व्यक्त करण्याची एक खास संधी मानला जातो. या दिवशी पत्नी पतीचे औक्षण करते, तर पती पत्नीला भेटवस्तू देऊन तिच्याप्रती प्रेम आणि आदर व्यक्त करतो. मात्र, या परंपरेमागे नेमकी काय भावना आहे? दिवाळी पाडव्याला बळिप्रतिपदा का म्हणतात? आणि या दिवसाचे धार्मिक महत्त्व काय आहे? जाणून घेऊया.
दिवाळी पाडव्याला पत्नी पतीचे औक्षण का करते?
दिवाळी पाडवा हा कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेला साजरा केला जातो. महाराष्ट्रातील अनेक कुटुंबांमध्ये या दिवशी पत्नी पतीला पाटावर बसवून त्याचे औक्षण करते. कपाळावर कुंकू आणि अक्षता लावून दिवा किंवा निरांजनाने ओवाळले जाते. पतीला उत्तम आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि सुख-समृद्धी लाभावी, अशी प्रार्थना यावेळी केली जाते.
औक्षण हा भारतीय परंपरेतील शुभ विधी मानला जातो. एखाद्या व्यक्तीबद्दल प्रेम, आदर आणि मंगलकामना व्यक्त करण्यासाठी औक्षण केले जाते. दिवाळी पाडव्याच्या निमित्ताने पत्नी पतीविषयीच्या भावना या विधीतून व्यक्त करते. त्यानंतर पती पत्नीला तिच्या आवडीची भेटवस्तू देतो. ही भेट महागडीच असावी असे नाही; एकमेकांसाठी वेळ काढणे आणि नात्यातील आपुलकी जपणे हेदेखील या दिवसाचे महत्त्वाचे पैलू आहेत.
दिवाळी पाडव्याला बळिप्रतिपदा का म्हणतात?
दिवाळी पाडव्याचा संबंध राजा बळी आणि भगवान विष्णू यांच्या वामन अवताराशी जोडला जातो. पौराणिक कथेनुसार, राजा बळी हा पराक्रमी आणि दानशूर राजा होता. त्याच्या सामर्थ्यामुळे त्याचे राज्य आणि वर्चस्व वाढत गेले. त्यावेळी भगवान विष्णूंनी वामन अवतार धारण करून त्याच्याकडे तीन पावले जमीन दान म्हणून मागितली.
राजा बळीने ही मागणी मान्य केली. त्यानंतर वामनाने विराट रूप धारण केले. पहिल्या पावलात पृथ्वी आणि दुसऱ्या पावलात स्वर्ग व्यापला. तिसरे पाऊल ठेवण्यासाठी जागा उरली नाही, तेव्हा बळीने स्वतःचे मस्तक पुढे केले. त्याच्या दानशूरपणावर प्रसन्न होऊन भगवान विष्णूंनी त्याला पाताळलोकाचे राज्य दिले आणि वर्षातून एकदा पृथ्वीवर येण्याचे वरदान दिले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते. या कथेशी संबंधित असल्यामुळे कार्तिक शुद्ध प्रतिपदेच्या दिवसाला बळिप्रतिपदा असेही म्हटले जाते.
नवीन कामांची सुरुवात करण्यासाठी शुभ दिवस
दिवाळी पाडवा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी अर्धा मुहूर्त मानला जातो. त्यामुळे या दिवशी नवीन व्यवसाय सुरू करणे, खरेदी करणे किंवा एखाद्या महत्त्वाच्या कामाची सुरुवात करणे शुभ मानले जाते. व्यापारी वर्गात या दिवशी हिशेबाच्या नव्या वह्यांचे पूजन करण्याची परंपराही आहे. काही ठिकाणी नव्या आर्थिक व्यवहारांची सुरुवातही या दिवसापासून केली जाते.
नात्यातील प्रेम आणि विश्वास जपण्याचा दिवस
दिवाळी पाडवा हा केवळ औक्षण, भेटवस्तू किंवा धार्मिक विधींपुरता मर्यादित नाही. पती-पत्नीने एकमेकांच्या भावना समजून घेणे, सुख-दुःखात साथ देणे आणि परस्परांचा आदर राखणे, याची आठवण करून देणारा हा दिवस आहे. रोजच्या धावपळीत एकमेकांसाठी वेळ काढता येत नाही; अशावेळी अशा सणांच्या निमित्ताने नात्यातील जिव्हाळा व्यक्त करण्याची संधी मिळते. म्हणूनच दिवाळी पाडवा हा अनेकांसाठी प्रेम, विश्वास आणि सहजीवनाचा खास उत्सव ठरतो.
(डिस्क्लेमर : या लेखातील माहिती इंटरनेटवरील उपलब्ध संदर्भ आणि सर्वसाधारण धार्मिक-सांस्कृतिक माहितीनुसार संकलित केली आहे. विविध भागांतील परंपरा आणि प्रचलित कथांमध्ये फरक असू शकतो; त्यामुळे या माहितीच्या अचूकतेची किंवा धार्मिक मान्यतेची नवशक्ती हमी देत नाही.)