विजय गायकवाड | ज्येष्ठ पत्रकार व कृषी अभ्यासक
मुंबई : यंदा महाराष्ट्राच्या पर्जन्यछायेच्या पट्ट्यातील जलस्रोत सप्टेंबरमध्येच आटले. पुढच्या पावसापर्यंत आठ-नऊ महिने कसे काढायचे, हा प्रश्न गावोगावासमोर उभा ठाकला आहे. पण जगात असेही देश आहेत, ज्यांच्या वाट्याला कायमचाच दुष्काळ आहे. तरीही त्यांनी पाण्याची टंचाई इतिहासजमा केली. इस्रायल हे त्याचे सर्वांत ठळक उदाहरण.
इस्रायलचा जवळपास निम्मा भूभाग वाळवंटी आहे. देशाच्या दक्षिण भागात वर्षाला १०० मिलिमीटरहूनही कमी पाऊस पडतो. तुलनाच करायची तर आपल्या माण - खटाव किंवा पारनेरसारख्या पर्जन्यछायेच्या भागातही याच्या कितीतरी पट जास्त पाऊस पडतो. तरीही आज इस्रायल शेतीमाल निर्यात करतो आणि तिथल्या शहरांत पाणी कपात हा शब्द ऐकूच येत नाही.
महाराष्ट्रासाठी तीन धडे
महाराष्ट्राची परिस्थिती वेगळी आहे. आपल्याकडे पाऊस आहे, पण तो चार महिने पडतो आणि तो बहुतेक वाहून जातो. म्हणून इस्रायलचे मॉडेल जसेच्या तसे येथे लागू होणार नाही. पण त्यातले तीन धडे आपल्यालाही लागू पडतात.
धडा एक, आपल्या शहरांतले सांडपाणी आजही बहुतांशी नद्यांमध्ये सोडले जाते. पुणे, संभाजीनगर, नाशिक यासारख्या शहरांचे प्रक्रिया केलेले पाणी आसपासच्या शेतीला किंवा उद्योगांना दिले, तर धरणांतले पाणी पिण्यासाठी वाचू शकते. यंदासारख्या वर्षी हा फरक जीवनमरणाचा ठरतो.
दोन, ठिबक सिंचनाचा प्रसार आपल्याकडेही झाला आहे, पण उसासारख्या जास्त पाण्याच्या पिकांत तो अजूनही अपुरा आहे. पर्जन्यछायेच्या भागात ऊस आणि इतर जास्त पाण्याच्या पिकांसाठी ठिबक बंधनकारक करणे, हा धोरणात्मक निर्णय असू शकतो. धडा तिसरा, पाण्याचा हिशेब. गावाकडे किती पाणी आले, किती साठले आणि किती उपसले, याचा ताळेबंद आपल्या बहुतेक गावांत नाही. ग्रामसभेने पाण्याचे अंदाजपत्रक मांडले, तर दुष्काळ येण्याआधीच त्याची चाहूल लागेल. पाणीटंचाई हे व्यवस्थापनाचे यश इस्रायलने दाखवून दिले की दुष्काळ हे निसर्गाचे संकट असले, तरी पाणीटंचाई हे व्यवस्थापनाचे यश असते. महाराष्ट्राने १९७२ नंतर विहिरी दिल्या, १९८५ नंतर तलाव दिले. आता गरज आहे पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाच्या हिशेबाची.
कोरड्या भूमीच्या कहाणीची तीन सूत्रे
इस्रायलचे यश तीन सूत्रांवर उभे आहे. पहिले सूत्र, थेंबाथेंबाचा हिशेब. जगाला ठिबक सिंचनाची ओळख याच देशाने करून दिली. पिकाच्या मुळाशी, गरजेइतकंच पाणी, हा त्यांचा नियम आहे. पाटाने पाणी देण्याची पद्धत तिथे जवळपास इतिहासजमा झाली आहे.
दुसरे सूत्र म्हणजे, सांडपाणी हे येथे संकट नव्हे, तर संसाधन मानले गेले आहे. शहरांमधले सांडपाणी हे प्रक्रिया करून शेतीला दिले जाते. इस्रायल आपल्या सांडपाण्यापैकी जवळपास ८५ टक्क्यांहून अधिक पाण्याचा पुनर्वापर करतो. हे प्रमाण जगात सर्वाधिक आहे. शहराचे पाणी शेतीत आणि धरणाचे पाणी पिण्यासाठी, अशी ही स्पष्ट विभागणी आहे.
तिसरे सूत्र, पाण्याची किंमत आणि मालकी. पाणी ही राष्ट्रीय संपत्ती आहे, आणि त्याचा प्रत्येक थेंब मोजला जातो. शेतीसाठीचे पाणी कोटा पद्धतीने दिले जाते. वापर जास्त झाला तर दर वाढतो. त्यामुळे पाणी वाचवणे हा शेतकऱ्याचा फायदा ठरतो. त्याचबरोबर समुद्राचे पाणी गोडे करणारे मोठे प्रकल्प उभारून पिण्याच्या पाण्याची हमी मिळवली गेली.