नवी दिल्ली : भारतीय रेल्वेची पहिली हायड्रोजन इंधनावर धावणारी ट्रेन आता व्यावसायिक सेवेकडे आणखी एक पाऊल पुढे गेली आहे. शुक्रवारी नवी दिल्ली-जिंद मार्गावर या ट्रेनची आणखी एक यशस्वीsa चाचणी घेण्यात आली. या चाचणीदरम्यान आपत्कालीन ब्रेकिंग प्रणाली, ट्रेनची स्थिरता (ऑसिलेशन) आणि इतर तांत्रिक बाबींची तपासणी करण्यात आली. चाचणीदरम्यान या ट्रेनने १२० किमी प्रतितास वेग गाठला. मात्र, नियमित सेवेत तिचा वेग ७५ किमी प्रतितास ठेवण्यात येणार आहे.
व्यावसायिक सेवेकडे आणखी एक पाऊल
यापूर्वी सोनीपत-जिंद मार्गावर या ट्रेनची यशस्वी चाचणी झाली होती. रेल्वे बोर्डाने २२ मे रोजी या १० डब्यांच्या ट्रेनला मंजुरी दिली होती, तर रेल्वे मंत्रालयाने २७ मे रोजी अधिकृत घोषणा केली. मात्र, ही ट्रेन प्रवाशांसाठी नेमकी कधी सुरू होणार, याची तारीख अद्याप जाहीर करण्यात आलेली नाही.
काय आहे हा प्रकल्प?
ही ट्रेन पूर्णपणे नवीन नसून, आधीपासून वापरात असलेल्या डीईएमयू (Diesel Electric Multiple Unit) ट्रेनचे रूपांतर करून तिला हायड्रोजनवर चालणाऱ्या ट्रेनमध्ये बदलण्यात आले आहे. डिझेल इंजिनाऐवजी या ट्रेनमध्ये हायड्रोजन फ्युएल सेल तंत्रज्ञान वापरण्यात आले आहे.
या प्रकल्पाचे रूपांतर करण्याची जबाबदारी हैदराबादस्थित मेधा सर्वो ड्राइव्ह्स कंपनीकडे होती. या कंपनीने कॅनडातील बॅलार्ड पॉवर सिस्टिम्स या कंपनीच्या सहकार्याने फ्युएल सेल तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.
जगातील सर्वात शक्तिशाली हायड्रोजन ट्रेन
या ट्रेनमध्ये १२०० किलोवॅट क्षमतेचे दोन पॉवर कार असून उर्वरित आठ डबे प्रवाशांसाठी असतील. एकूण २४०० किलोवॅट क्षमतेमुळे ही ब्रॉडगेज मार्गावरील जगातील सर्वात लांब आणि सर्वात शक्तिशाली हायड्रोजन ट्रेन ठरणार असल्याचा रेल्वेचा दावा आहे.
कुठे धावणार हायड्रोजन ट्रेन?
भारतीय रेल्वे बहुतांश मार्गांचे विद्युतीकरण करत आहे. त्यामुळे ज्या मार्गांवर वीजपुरवठा करणे कठीण आहे किंवा वारसा (Heritage) रेल्वे मार्ग आहेत, अशा ठिकाणी हायड्रोजन ट्रेन चालवण्याचा विचार आहे.
सध्या 'हायड्रोजन फॉर हेरिटेज' कार्यक्रमांतर्गत देशातील ३५ रेल्वे मार्गांवर अशा ट्रेन चालवण्याची योजना आहे.
हायड्रोजन भरण्याची व्यवस्था कशी असेल?
या ट्रेनसाठी जिंद येथे विशेष हायड्रोजन उत्पादन केंद्र उभारण्यात आले आहे. येथे १ मेगावॅट क्षमतेचा PEM इलेक्ट्रोलायझर दररोज सुमारे ४२० ते ४३० किलो हायड्रोजन तयार करतो.
या केंद्रात ३००० किलो हायड्रोजन साठवण्याची क्षमता असून ट्रेनमध्ये जलद इंधन भरण्यासाठी दोन विशेष डिस्पेंसर बसवण्यात आले आहेत. एकदा इंधन भरल्यानंतर ही ट्रेन सुमारे २५० किलोमीटर धावू शकते.
प्रकल्पाची किंमत किती?
या ट्रेनची किंमत सुमारे ८० कोटी रुपये आहे. याशिवाय, एका मार्गासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी ७० कोटी रुपये खर्च येणार आहे.
रेल्वेमंत्री अश्विनी वैष्णव यांनी यापूर्वी संसदेत सांगितले होते की, हा प्रकल्प अजून प्रायोगिक टप्प्यात असल्यामुळे पारंपरिक रेल्वे प्रणालीशी त्याच्या खर्चाची थेट तुलना करणे शक्य नाही.
हायड्रोजन ट्रेनचे महत्त्व काय?
हायड्रोजन फ्युएल सेलद्वारे वीज तयार करताना कार्बन उत्सर्जन होत नाही. या प्रक्रियेत केवळ पाण्याची वाफ आणि उष्णता निर्माण होते. त्यामुळे हे पर्यावरणपूरक तंत्रज्ञान मानले जाते. या प्रकल्पामुळे भारत जर्मनी, जपान, चीन आणि अमेरिका या हायड्रोजन ट्रेन विकसित करणाऱ्या मोजक्या देशांच्या यादीत सामील झाला आहे.
भारतीय रेल्वेने 'नेट-झिरो कार्बन उत्सर्जन' हे उद्दिष्ट ठेवले असून, हायड्रोजन ट्रेन त्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
हायड्रोजन ट्रेन नेमकी कशी चालते?
हायड्रोजन फ्युएल सेलमध्ये साठवलेला हायड्रोजन आणि हवेतला ऑक्सिजन यांची रासायनिक प्रक्रिया होऊन वीज तयार होते. ही वीज ट्रेनच्या मोटरला चालवते. या प्रक्रियेत फक्त पाण्याची वाफ आणि उष्णता निर्माण होते. त्यामुळे डिझेलप्रमाणे धूर किंवा कार्बन उत्सर्जन होत नाही. या ट्रेनमध्ये बॅटरीही बसवण्यात आली आहे. फ्युएल सेलमधून तयार होणारी अतिरिक्त वीज आणि ब्रेक लावताना निर्माण होणारी ऊर्जा या बॅटरीमध्ये साठवली जाते. त्यामुळे वेग वाढवताना अतिरिक्त ऊर्जा उपलब्ध होते.
तंत्रज्ञानाची आव्हानेही तितकीच मोठी
हायड्रोजन ट्रेन हे नवीन तंत्रज्ञान नाही. जर्मनीमध्ये २०१८ पासून हायड्रोजन ट्रेन व्यावसायिक सेवेत आहेत. मात्र, मोठ्या प्रमाणावर त्याचा वापर करताना अनेक आव्हाने आहेत.
ग्रीन हायड्रोजन तयार करण्याचा खर्च खूप जास्त आहे. तसेच हायड्रोजनचा साठा करण्यासाठी त्याला ३५० ते ७०० बार दाबाने साठवावे लागते. ही प्रक्रिया ऊर्जा खर्चिक आहे.
हायड्रोजनच्या अतिशय लहान रेणूंमुळे धातू कमकुवत होण्याचा (Hydrogen Embrittlement) धोका असतो. त्यामुळे साठवण टाक्या आणि इंधन भरण्याच्या यंत्रणेसाठी विशेष साहित्य वापरावे लागते. याशिवाय भारतातील तीव्र उष्णता, हवामानातील बदल आणि रेल्वेची जास्त धावपळ या परिस्थितीत या तंत्रज्ञानाची दीर्घकालीन कार्यक्षमता किती टिकेल, याचीही चाचणी होणे आवश्यक आहे.
स्वच्छ आणि हरित रेल्वेकडे भारताची वाटचाल
हायड्रोजन ट्रेनचा प्रकल्प प्रायोगिक टप्प्यात असला तरी स्वच्छ ऊर्जा, कमी कार्बन उत्सर्जन आणि भविष्यातील पर्यावरणपूरक वाहतुकीच्या दृष्टीने तो भारतासाठी महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे. व्यावसायिक सेवा सुरू झाल्यानंतर या तंत्रज्ञानाची प्रत्यक्ष कार्यक्षमता आणि खर्चाचा अंदाज अधिक स्पष्ट होणार आहे.