नवी दिल्ली : इराणमधील वाढत्या संकटामुळे भारताला तेलाच्या किमतींमध्ये अस्थिरता आणि व्यापक आर्थिक परिणाम भोगावे लागू शकतात, असा अंदाज विश्लेषकांनी व्यक्त केला आहे. तरीही, देशाच्या तेल पुरवठा साखळीत सध्या संरचनात्मक असुरक्षिततेची चिन्हे दिसत नाहीत.

होर्मूझच्या सामुद्रधुनीभोवतालची वाढती तणाव स्थिती आहे. ज्या मार्गातून भारताचे मोठे प्रमाणातील कच्चे तेल आणि एलएनजी आयात होते. यामुळे ब्रेंट क्रूडची किंमत सध्या सात महिन्यांच्या उच्चांकाजवळ, प्रति पिंप ७३ अमेरिकन डॉलरपर्यंत पोहोचली आहे. यामुळे जागतिक ऊर्जा बाजारात भू-राजकीय धोका प्रीमियम वाढला आहे. महागाई आणि चालू खात्याचा ताण वाढवण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. तरीही प्रत्यक्ष पुरवठ्यात अडथळा होण्याची शक्यता कमी आहे.

सध्याच्या तणाव वाढीच्या परिस्थितीत प्रारंभिक परिणाम प्रमाणाच्या तुलनेत किमतींवर अधिक दिसून येईल. भू-राजकीय धोका प्रीमियम तेलाच्या किमती वाढवेल, तसेच मालवाहतूक दर आणि युद्ध-जोखमीच्या विमा खर्चात वाढ होईल, असे कमोडिटी मार्केट विश्लेषक कंपनी केप्लरचे रिफायनिंग आणि मॉडेलिंगचे लीड रिसर्च अ‍ॅनालिस्ट सुमित ऋतोळिया यांनी सांगितले.

ते म्हणाले की, प्रत्यक्ष पुरवठा कमतरता नसतानाही भारतीय तेल कंपन्यांसाठी भारतात दाखल झालेल्या तेलाची किंमत वाढेल. भारतासाठी याचा अर्थ जास्त आयात खर्च आणि संभाव्य आर्थिक दबाव असा होतो.

आयसीआरएच्या मुख्य अर्थशास्त्रज्ञ अदिती नायर यांनी सांगितले की, पश्चिम आशियातील परिस्थिती प्रगतिशील आहे आणि तिचा कालावधी आणि विस्तार भारताच्या सूक्ष्म आर्थिक परिस्थितींवर प्रभाव टाकेल. ज्यात इंधनाच्या किंमतींचा महागाईवर परिणाम, दुहेरी तूट आणि प्रेषण यांचा समावेश आहे.

केप्लरच्या ट्रॅकिंग डेटा नुसार, भारताच्या सुमारे ५०% तेल आयातीत दररोज २.५-२.७ दशलक्ष पिंप होर्मूझच्या मार्गातून जाते. मुख्यतः इराक, सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमितराती आणि कुवैतवरून हल्ले केले.

ते म्हणाले की, केप्लरच्या प्राथमिक अंदाजानुसार होर्मूझ जलसंधी पूर्णपणे बंद होईल अशी शक्यता कमी आहे. ‘तात्पुरती मंदी, मार्गबदल किंवा समुद्री सुरक्षा तपासणी वाढणे हे अधिक शक्य आहेत. कायमस्वरूपी अडथळा प्रदेशीय उत्पादकांच्या निर्यात महसुलावर परिणाम करेल, ज्यामुळे आर्थिक प्रोत्साहन कमी होईल. त्यामुळे किमतींची अस्थिरता वाढली आहे, परंतु संरचनात्मक आणि दीर्घकालीन पुरवठा कमी शक्यतेचा आहे.

ऋतोळिया म्हणाले की, विविधीकरणामुळे पुरवठा सुरू राहतो, परंतु जास्त मालवाहतूक खर्च आणि लांब साखळी येते. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील क्रूड अद्याप भारताच्या पुरवठा स्थिरतेसाठी महत्त्वपूर्ण आहे.

भारत वळला आखाती देशांकडे

सुमित ऋतोळिया म्हणाले की, दोन-तीन महिन्यांत भारताच्या तेल शुद्धीकरण कंपन्यांनी रशियन तेलाकडून मध्यपूर्वेच्या तेलाकडे मोर्चा वळवला आहे. भारताच्या आयात बॅकेटमधील खाडी उत्पन्न क्रूडचे प्रमाण वाढले आहे. भारताने तेलाच्या स्रोतांची विविधता वाढवली आहे. रशिया, अमेरिका, पश्चिम आफ्रिका आणि लॅटिन अमेरिका. तथापि, अटलांटिक बेसिनमधून येणाऱ्या पिंपासाठी प्रवास कालावधी जास्त लागतो.

भारताचे तेलाचे आयात बिल वाढणार

आयसीआरएच्या वरिष्ठ उपाध्यक्ष आणि समूह प्रमुख कॉर्पोरेटचे प्रशांत वासिष्ठ म्हणाले, ‘मध्यपूर्वेत वाढता संघर्ष आणि अनेक तेल उत्पादकांवर हल्ल्यांच्या बातम्यांमुळे क्रूड तेलाच्या किमतींमध्ये अस्थिरता वाढण्याची शक्यता आहे. होर्मूझची खाडी ही जागतिक ऊर्जा वाहतुकीसाठी महत्त्वाची आहे, जिथून सुमारे २०% जागतिक पेट्रोलियम द्रव आणि २०% जागतिक एलएनजी जहाजे जातात. इराण आणि मध्यपूर्वेतील अनेक ऊर्जा उत्पादक हॉर्मूझच्या मार्गावर असल्यामुळे, क्षेत्रीय संघर्ष वाढल्यास ऊर्जा वाहतुकीवर परिणाम होऊ शकतो.