देश-विदेश

भावेश ब्राह्मणकर

मोरोक्को आणि स्पेनच्या सीमेवर जे काही घडतंय ते अक्षरशः जगाला हादरवणारे आहे. स्थलांतरीतांचा प्रश्न यापुढे अधिक उग्र होत जाणार याचे तर हे संकेत नाहीत ना? सीमांचे हे लढे अधिक तीव्र होत जाणार हे स्पष्ट दिसत आहे.

युरोपियन युनियन आणि आफ्रिकेच्या सीमेवर अलीकडेच घडलेले स्थलांतराचे तांडव केवळ एका देशापुरते मर्यादित नसून, ते संपूर्ण आधुनिक सभ्यतेसमोर आणि जागतिक धोरणांसमोर उभे ठाकलेले एक गंभीर आव्हान आहे. स्पेनच्या उत्तर आफ्रिकेतील सेउटा (Ceuta) या अतिशय लहान स्वायत्त भूभागावर झालेला हजारो लोकांचा लढा आणि त्यानंतर निर्माण झालेले राजकीय वादळ यामुळे आंतरराष्ट्रीय पटलावर खळबळ उडाली आहे. अवघ्या काही दिवसांत तब्बल ५०,००० हून अधिक लोकांनी मोरोक्कोमधून जमीन आणि समुद्राच्या मार्गाने या सीमेवर धडक दिली. या अभूतपूर्व गर्दीने केवळ स्पेनचीच नव्हे, तर संपूर्ण युरोपियन युनियनची सुरक्षा यंत्रणा हादरवून सोडली आहे. या संपूर्ण प्रकरणाची पाळेमुळे, सोशल मीडियाचा गैरवापर, गरिबीचे वास्तव आणि भूराजकीय संघर्षाची चिरफाड आवश्यक आहे.

सेउटा हा उत्तर आफ्रिकेच्या किनाऱ्यावरील स्पेनचा अत्यंत लहान भूभाग आहे. साधारणपणे १० किलोमीटर लांबीच्या या द्वीपकल्पावर नेहमी ८४,००० च्या आसपास लोकसंख्या राहते. परंतु, एकाकी उसळलेल्या या मानवी महापुरामुळे इथली लोकसंख्या अवघ्या काही दिवसांत अक्षरशः दुप्पट झाली. सीमेवर जमलेली ही गर्दी इतकी प्रचंड होती की, स्थानिक प्रशासनाची यंत्रणा पूर्णपणे कोलमडून पडली. तेथील प्रत्यक्षदर्शींनी सांगितलेली दृश्ये अत्यंत मन हेलावणारी होती. हजारो तरुण पुरुष कुठे जावे आणि काय करावे, याबद्दल पूर्णपणे अनभिज्ञ होते. त्यांच्यासाठी ना अन्न होते, ना राहण्यासाठी निवारा. दुसरीकडे, स्थानिक नागरिक दहशतीखाली घरात लपून बसले होते आणि सरकारच्या ढिसाळ कारभाराविरोधात त्यांच्यात तीव्र संताप होता. या धावपळीत सीमा ओलांडताना झालेल्या चेंगराचेंगरीत आणि समुद्राच्या काठावर बुडून किमान ७२ निष्पाप लोकांना आपला जीव गमवावा लागला. जरी काही दिवसांत हा तणाव ओसरला आणि बहुसंख्य लोक परतले, तरी या ४८ तासांच्या अराजकतेने युरोपियन राजकारणावर दूरगामी घाव घातले आहेत.

या महाप्रचंड गर्दी मागे नेमकी कोणती कारणे आहेत, याविषयी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर दोन प्रमुख प्रवाह समोर आले आहेत. एका बाजूला, स्पेनमधील विरोधी पक्ष आणि युरोपियन उजव्या विचारसरणीच्या नेत्यांचा असा दावा आहे की, स्पेनचे पंतप्रधान पेड्रो सांचेझ यांच्या अति-उदार व स्वागतशील धोरणांमुळे हे संकट ओढवले. नुकताच स्पेन सरकारने बेकायदेशीरपणे राहणाऱ्या १० लाखांहून अधिक स्थलांतरितांचा दर्जा कायदेशीर करण्याची घोषणा केली होती, ज्याची जगभर चर्चा झाली. याशिवाय, स्पेनच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या एका निकालाचाही विपर्यास करण्यात आला. न्यायालयाने म्हटले होते की, समुद्रात पकडलेल्या स्थलांतरितांना भौतिक सीमेच्या अभावामुळे त्वरित परत पाठवले जाऊ शकत नाही. सेउटात पोहोचलेले अनेक तरुण समुद्रातील ब्रेकवॉटर पोहून पार करून आले होते. स्पेनचे पंतप्रधान पेड्रो सांचेझ यांनी या सर्व प्रकारामागे मानवी तस्करांना आणि समाजमाध्यमांना मुख्य जबाबदार धरले. इन्स्टाग्राम, टिकटॉकसारख्या प्लॅटफॉर्मवर काही चुकीचे व्हिडिओ आणि संदेश फिरवले गेले. ‘समुद्रातून स्पेनमध्ये प्रवेश करणाऱ्या प्रत्येकाला कायदेशीररित्या राहण्याची परवानगी दिली जाईल,’ अशा खोट्या आणि दिशाभूल करणाऱ्या अफवांमुळे हजारो तरुण या भूलभुलैय्याला बळी पडले.

या संकटाचे दुसरे बाजूरे टोक मोरोक्को प्रशासनाच्या भूमिकेशी जोडले जाते. २०२१ मध्येही अशाच प्रकारे मोरोक्कोच्या रक्षकांनी साधारण १२,००० लोकांना सेउटात सोडून दिले होते. तेव्हा मोरोक्कोने स्पेनकडून आर्थिक मदत मिळवण्यासाठी आणि ‘वेस्टर्न सहारा’ प्रदेशावरील भूमिकेवर दबाव टाकण्यासाठी हा मार्ग वापरल्याचे मानले गेले. यावेळच्या प्रकरणातही काही स्थलांतरितांनी असा दावा केला की, मोरोक्कोच्या पोलिसांनीच त्यांना पुढे जाण्याचा रस्ता दाखवला आणि ढकलले. मात्र, मोरोक्को प्रशासनाने हे सर्व आरोप फेटाळून लावले आहेत. मोरोक्कोच्या मते, हा लढा त्यांच्या ‘थ्रोन डे’ (Throne Day) सोहळ्याच्या काळात घडला, ज्या दिवशी देश आपली आर्थिक प्रगती जगासमोर मांडत असतो. अशा वेळी देशाची प्रतिमा मलीन होईल असे कृत्य मोरोक्को करणार नाही, असा युक्तिवाद त्यांनी केला. तरीही, स्पेनने मोरोक्कोचा शेजारी आणि पारंपरिक प्रतिस्पर्धी देश अल्जेरियासोबत वाढवलेले संबंध मोरोक्कोला खटकले असावेत आणि त्यातूनच हे दबावतंत्राचे फलित असावे, असा कयास अनेक विश्लेषक बांधत आहेत.

परिस्थिती हाताबाहेर जात असल्याचे पाहताच स्पेन सरकारने अत्यंत कठोर आणि आक्रमक पवित्रा घेतला. पंतप्रधान पेड्रो सांचेझ यांनी या प्रकाराला थेट ‘स्पेनच्या सार्वभौमत्वावर झालेला हल्ला’ म्हणून संबोधले. स्पॅनिश सैन्याने आणि सिव्हिल गार्ड पोलिसांनी मोरोक्को प्रशासनाच्या समन्वयाने अवघ्या ४८ तासांच्या आत सुमारे ४८,००० हून अधिक लोकांना कायदेशीर प्रक्रियेद्वारे परत पाठवले. मात्र, भविष्यात अशा घटनांना कायमस्वरूपी आळा घालण्यासाठी स्पेनने आता सागरी सुरक्षेवर भर दिला आहे. सीमेवरील शांततेनंतर, स्पॅनिश पोलिसांनी मोरोक्कोच्या सीमेवर समुद्रात ५०० मीटर लांबीचा एक अत्याधुनिक फ्लोटिंग बॅरियर बसवण्यास सुरुवात केली आहे. हा पाण्याचा तरंगणारा अवरोध पाण्याच्या वर ३० ते ७० सेंटीमीटर उंच राहतो आणि खाली सुमारे एक मीटर खोलीपर्यंत पसरलेला असतो. त्याच्यासोबत नौदल आणि गस्तीसाठी विशेष मार्गही तयार केले गेले आहेत. यामुळे समुद्रातून अवैधपणे येणाऱ्या मार्गांना तगडा पायबंद बसणार आहे.

सेउटाच्या या संकटामुळे केवळ स्पेनच नव्हे, तर संपूर्ण युरोपियन युनियनमध्ये तीव्र राजकीय ध्रुवीकरण पाहायला मिळाले आहे. एका बाजूला २२ युरोपियन देशांनी आणीबाणीची बैठक बोलावून स्पेनला सीमा सुरक्षेसाठी सर्वतोपरी मदत करण्याचे म्हटले आहे. परंतु, दुसरीकडे काही युरोपियन देशांनी या संकटाचा निमित्त करून स्पेनला युरोपच्या विना-व्हिसा ‘शेनगेन’ (Schengen) प्रवास क्षेत्रातून बाद करण्याची किंवा त्यावर निर्बंध आणण्याची भाषा सुरू केली आहे, ज्याचा स्पेनचे पंतप्रधान सांचेझ यांनी तीव्र शब्दांत निषेध केला आहे. स्थलांतराचा हा प्रश्न हा केवळ एका देशाचा नसून संपूर्ण युरोपचा सामायिक प्रश्न आहे. परंतु, अंतर्गत राजकीय फायद्यासाठी एकमेकांवर कुरघोडी करण्याची युरोपियन नेत्यांची प्रवृत्ती या संकटात पुन्हा एकदा उघडी पडली आहे.

सेउटा सीमेवरील हा घटनाक्रम मानवी हक्क, बेकायदेशीर स्थलांतर, सोशल मीडियाचा धोकादायक वापर आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारण या सर्व घटकांचे अत्यंत क्लेशदायक चित्र आपल्यासमोर उभे करतो. एकीकडे आफ्रिकेतील वाढती गरिबी, बेरोजगारी आणि आर्थिक विषमता यामुळे भरकटलेला तरुण वर्ग मानवी तस्करांच्या विळख्यात अडकत आहे, तर दुसरीकडे विकसित राष्ट्रे आपल्या सीमा सुरक्षेसाठी अधिक पोलादी आणि निर्दयी होत चालली आहेत. स्पेनने तात्पुरत्या उपायांतर्गत नौदल बुओ आणि फ्लोटिंग बॅरियर उभारून सीमेवरील गस्त मजबूत केली असली, तरी हा केवळ जखमेवरचा मलम आहे. जोपर्यंत आफ्रिकन खंडातील आर्थिक विवंचना संपत नाही आणि सोशल मीडियाच्या माध्यमातून होणाऱ्या खोट्या प्रचारावर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर नियंत्रण आणले जात नाही, तोपर्यंत सीमांचे हे लढे थांबणे शक्य नाही. युरोप आणि आफ्रिकेदरम्यानचा हा संघर्ष येत्या काळात जागतिक राजकारणाला आणि मानवतेच्या मूल्यांना एका नव्या वळणावर नेऊन ठेवणार आहे, यात शंका नाही.

bhavbrahma@gmail.com

संरक्षण, सामरिकशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, परराष्ट्र संबंध अभ्यासक. तसेच मुक्त पत्रकार