आठवण

संजय देशमुख

तिसऱ्या शतकातील एशियाटिकने स्वतःला नव्याने परिभाषित करण्याची हीच वेळ आहे. ती भारतातील सर्वोच्च सार्वजनिक ज्ञानसंस्था व्हावी. ती राष्ट्रीय धोरणविषयक बौद्धिक चर्चांचे मुक्त व्यासपीठ व्हावी. ती भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि आधुनिक विज्ञान यांच्यातील संवादाचे केंद्र व्हावी. ती ग्रंथालय, संग्रहालय, अभिलेखागार आणि संशोधन विद्यापीठ यांच्या सामर्थ्यांचा समन्वय साधणारी अद्वितीय संस्था व्हावी.

काही निवडणुका या केवळ पदाधिकाऱ्यांची निवड करत नाहीत; त्या एखाद्या संस्थेच्या इतिहासात नव्या पर्वाची सुरुवात करतात. एशियाटिक सोसायटीच्या अलीकडील निवडणुकीकडे मी अशाच एका ऐतिहासिक टप्प्याच्या दृष्टीने पाहतो. हा जनादेश कोणत्याही व्यक्तीच्या विजयाचा नसून एका वैचारिक कार्यक्रमाचा, एका सामूहिक संकल्पाचा आणि एका संस्थात्मक परिवर्तनाच्या आराखड्याचा आहे. त्यामुळे हा क्षण उत्सवाचा जितका आहे, तितकाच आत्मपरीक्षणाचा आणि उत्तरदायित्व स्वीकारण्याचाही आहे.

या निवडणुकीचे वैशिष्ट्य एवढेच नव्हे की एका विचारपूर्वक उभ्या राहिलेल्या पॅनेलला सभासदांनी स्पष्ट बहुमत दिले; तर या निवडणुकीत प्रथमच सभासदांसमोर केवळ उमेदवार नव्हते, तर संस्थेच्या भवितव्याचा लिखित आराखडा होता. 'एशियाटिक टुमॉरो' या पॅनेलने निवडणुकीपूर्वीच 'व्हिजन २०३०' हा तिसऱ्या शतकाचा दूरदर्शी वैचारिक दस्तऐवज आणि त्याच्या अंमलबजावणीसाठी 'रोडमॅप २०२७' हा कालबद्ध कृतीआराखडा प्रकाशित करून सभासदांना व्यक्ती नव्हे, तर कार्यक्रम निवडण्याची संधी दिली. आपल्या संस्थात्मक संस्कृतीत हा एक महत्त्वाचा बदल आहे.

जगभरातील अनेक ऐतिहासिक ज्ञानसंस्था आज एका समान प्रश्नासमोर उभ्या आहेत- इतिहासाचा सन्मान राखत भविष्याशी संवाद कसा साधायचा? एशियाटिकलाही हाच प्रश्न आहे. म्हणूनच आमचा प्रयत्न केवळ संस्थेचे व्यवस्थापन सुधारण्याचा नाही; तर ज्ञानसंस्थेचा अर्थच नव्याने मांडण्याचा आहे. वारसा, संशोधन, तंत्रज्ञान, लोकसहभाग आणि सुशासन यांचा परस्परसंबंध जोडून एशियाटिकला नव्या शतकातील सार्वजनिक बौद्धिक जीवनाचे केंद्र बनविण्याचा हा प्रयत्न आहे.

डॉ. विनय सहस्रबुद्धे यांच्या नेतृत्वाखाली निवडून आलेले 'एशियाटिक टुमॉरो' पॅनेल हे केवळ निवडणूक लढविण्यासाठी एकत्र आलेला समूह नाही. शिक्षण, संशोधन, सार्वजनिक धोरण, प्रशासन, कायदा, उद्योग, वित्त, सांस्कृतिक वारसा, तंत्रज्ञान आणि सामाजिक जीवन या विविध क्षेत्रांतील अनुभव असलेले सदस्य एका समान ध्येयाने एकत्र आले आहेत. विचारांतील सुसंगती, संस्थेबद्दलची निष्ठा आणि सामूहिक कार्यपद्धती ही या संघाची खरी ताकद आहे. संस्थेचा विकास हा व्यक्तिनिष्ठ नेतृत्वापेक्षा सामूहिक नेतृत्वातून अधिक परिणामकारकपणे घडतो, हा आमचा मूलभूत विश्वास आहे.

या पॅनेलचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यामागील सामूहिक विचारशक्ती. विविध क्षेत्रांत स्वतंत्रपणे कार्यरत असलेल्या व्यक्तींनी संस्थेच्या हितासाठी एकत्र येऊन वैयक्तिक कार्यक्रमाऐवजी संस्थात्मक कार्यक्रम स्वीकारला. विचारांचे वैविध्य आणि ध्येयाची एकता यांचा हा संगम पुढील कार्यकाळात एशियाटिकच्या निर्णयप्रक्रियेला अधिक व्यापक, अधिक संतुलित आणि अधिक परिणामकारक बनवील, असा आमचा विश्वास आहे.

आमच्यासमोर दोन समांतर जबाबदाऱ्या आहेत. पहिली- तिसऱ्या शतकासाठीची व्यापक दृष्टी साकार करणे; आणि दुसरी- पुढील सुमारे साठ आठवड्यांत त्या दृष्टीची पायाभरणी करणारे ठोस बदल घडवून आणणे. म्हणूनच 'रोडमॅप २०२७' हा केवळ घोषणापत्र नाही; तो कार्यसंस्कृती बदलण्याचा आराखडा आहे.

या कालावधीत दुर्मीळ ग्रंथ, हस्तलिखिते आणि अभिलेखांचे शास्त्रीय संवर्धन, डिजिटायझेशनला वेग, कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा जबाबदार वापर करून शोधव्यवस्था सक्षम करणे, संशोधनाला चालना देण्यासाठी विषयनिहाय अभ्यासकेंद्रे, सार्वजनिक व्याख्यानमाला, युवा संशोधक मंच, बहुभाषिक ज्ञानप्रवेश, डिजिटल सभासद सेवा, पारदर्शक प्रशासन, आर्थिक शाश्वततेसाठी एंडोमेंट व CSR उपक्रम, राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय संस्थांशी सहकार्य, तसेच प्रत्येक उपक्रमाचे त्रैमासिक पुनरावलोकन अशा अनेक कृतींना स्पष्ट प्राधान्य दिले जाईल. दृष्टी तेव्हाच अर्थपूर्ण ठरते, जेव्हा तिच्याशी कालमर्यादा, उत्तरदायित्व आणि मोजमाप जोडले जाते.

आमच्या दृष्टीने यशाची व्याख्या केवळ कार्यक्रमांच्या संख्येवर होणार नाही. प्रत्येक उपक्रमामागे संस्थात्मक परिणाम दिसला पाहिजे. संशोधनाला चालना मिळाली का, सभासदांचा सहभाग वाढला का, युवा पिढी एशियाटिककडे आकर्षित झाली का, दुर्मीळ संग्रह अधिक सुरक्षित झाले का, डिजिटल माध्यमातून जगभरातील अभ्यासकांपर्यंत पोहोचता आले का आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे समाजात विचारसंस्कृती दृढ झाली का- या निकषांवर आम्ही स्वतःचे मूल्यमापन करू. उत्तरदायित्व हीच संस्थात्मक उत्कृष्टतेची पहिली अट आहे.

परंतु या सर्व कृतींच्या पाठीशी एक मोठी वैचारिक भूमिका आहे. माझ्या मते, तिसऱ्या शतकातील एशियाटिकने स्वतःला नव्याने परिभाषित करण्याची हीच वेळ आहे. ती भारतातील सर्वोच्च सार्वजनिक ज्ञानसंस्था व्हावी. ती राष्ट्रीय धोरणविषयक बौद्धिक चर्चांचे मुक्त व्यासपीठ व्हावी. ती भारतीय ज्ञानपरंपरा आणि आधुनिक विज्ञान यांच्यातील संवादाचे केंद्र व्हावी. ती ग्रंथालय, संग्रहालय, अभिलेखागार आणि संशोधन विद्यापीठ यांच्या सामर्थ्यांचा समन्वय साधणारी अद्वितीय संस्था व्हावी. ती भारताच्या सांस्कृतिक स्मृतीचे संरक्षण करणारी आणि त्याच वेळी भविष्यातील ज्ञाननिर्मितीला प्रेरणा देणारी प्रयोगशाळा व्हावी. ती कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल मानवविद्या, मुक्त ज्ञानप्रणाली आणि बहुभाषिक संशोधन यांच्या माध्यमातून जगभरातील संशोधकांना जोडणारे आशियातील अग्रगण्य ज्ञानकेंद्र व्हावे. आणि याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे- ती समाजाला विचार करण्याची सवय लावणारी संस्था व्हावी. ज्ञानाचा अंतिम उद्देश माहिती देणे नसतो; तो विवेक जागृत करणे असतो.

एशियाटिकचा वारसा केवळ जतन करण्यासाठी नाही; तो नव्या पिढ्यांसाठी अर्थपूर्ण करण्यासाठी आहे. संस्था जितकी आपल्या भूतकाळाची विश्वस्त आहे, तितकीच ती भविष्याचीही विश्वस्त आहे. म्हणूनच आम्ही ग्रंथांचे संरक्षण करू, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे ज्ञानाला नवे आयुष्य देऊ. आम्ही संशोधनाला चालना देऊ, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे संशोधन समाजापर्यंत पोहोचवू. आम्ही तंत्रज्ञान स्वीकारू, पण ते मानवी विद्वत्तेच्या अधीन राहील याची काळजी घेऊ. आम्ही प्रशासन सुधारणार आहोत, पण त्या सुधारणांचा केंद्रबिंदू सभासद आणि समाज असेल.

इतिहास आपल्याला प्रतिष्ठा देतो; परंतु भविष्य आपल्याकडून पात्रतेची अपेक्षा ठेवते. एशियाटिकचा तिसरा शतकप्रवास हा भूतकाळाच्या गौरवावर विसंबून राहणारा नसून भविष्यासाठी नवे मानदंड निर्माण करणारा असला पाहिजे. ही संस्था केवळ संशोधकांची राहू नये; ती विद्यार्थ्यांची, नागरिकांची, धोरणकर्त्यांची, उद्योजकांची, कलाकारांची आणि समाजाच्या प्रत्येक जिज्ञासू घटकाची बौद्धिक भेटीची जागा बनली, तरच आपण इतिहासाचा सन्मान खऱ्या अर्थाने जपू शकू.

सभासदांनी आम्हाला दिलेला स्पष्ट कौल हा कोणत्याही व्यक्तीचा विजय नसून संस्थेच्या भविष्यावरील विश्वासाचा जनादेश आहे. सभासदांनी आमच्याकडे अधिकार सोपविलेले नाहीत; त्यांनी आमच्याकडे विश्वास सुपूर्द केला आहे. त्या विश्वासाचे रूपांतर संस्थात्मक उत्कृष्टतेत, सार्वजनिक ज्ञानसंस्कृतीत आणि भावी पिढ्यांसाठी अधिक सक्षम एशियाटिकमध्ये करणे, ही आमची सर्वोच्च जबाबदारी आहे.

तिसऱ्या शतकाची ही पहिली प्रतिज्ञा आहे- एशियाटिकला केवळ ऐतिहासिक संस्था म्हणून नव्हे, तर भारताच्या सार्वजनिक बौद्धिक जीवनाचे सशक्त, लोकाभिमुख आणि जागतिक नेतृत्व करणारे ज्ञानकेंद्र म्हणून घडविण्याची. ही प्रतिज्ञा केवळ नव्या व्यवस्थापन समितीची नाही; ती प्रत्येक सभासद, प्रत्येक संशोधक आणि ज्ञानावर विश्वास ठेवणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाशी केलेली सार्वजनिक बांधिलकी आहे.

लेखक देशातील अग्रगण्य शिक्षणतज्ज्ञ, उच्च शिक्षण धोरणाचे सखोल अभ्यासक आणि दूरदर्शी संस्थात्मक विचारवंत आहेत.