विशेष
युवराज माने
आज अनेक शिक्षक प्रतिकूल परिस्थितीतही गुणवत्तापूर्ण शिक्षण देतात; मात्र, काही शिक्षक अद्ययावत न झाल्यामुळे ते नवीन पिढीला काय देणार? समाज व पालकांमध्ये शिक्षकांविषयी आदर कमी होत चालला आहे. आज गुरुपौर्णिमेनिमित्त शिक्षकांविषयी चिंतन होणे गरजेचे आहे.
शिक्षक जेव्हा चांगुलपणा पेरून ठेवतात, तेव्हा ती पेरणी अनेक मुलांच्या मनात रुजते. ‘गुरुर्ब्रह्मा, गुरुर्विष्णुः’ असे उच्चारताना डोळ्यांसमोर उभे राहतात ते ज्ञानदान करणारे, वळण लावणारे आणि जीवनाला दिशा देणारे शिक्षक. शिक्षक हा फक्त पुस्तक शिकवणारा शिक्षक नसतो. तो एक मार्गदर्शक असतो, समाजशिल्पकार असतो, एक उत्तम मित्र असतो. शिक्षकपदी असलेली व्यक्ती विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातील एक आदर्श व्यक्तिमत्त्व असते.
पूर्वीच्या काळात त्या-त्या परिस्थितीत जे-जे शक्य होते, त्यानुसार शिक्षक विद्यार्थ्यांसाठी उत्तम काम करत आलेले आहेत. पण आजचे शिक्षक स्मार्ट क्लास, ऑनलाइन शिक्षण, क्युआर कोड, गूगल फॉर्म्स, यूट्यूब चॅनेल यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करत शिक्षण अधिक प्रभावी करत आहेत. ते विद्यार्थ्यांचे केवळ शिक्षणच नाही, तर चरित्र, आत्मविश्वास आणि मूल्ये घडवत आहेत. ग्रामीण भागात, प्रतिकूल परिस्थितीतही अनेक शिक्षक मुलांना शिकवण्यासाठी झटत आहेत. घरोघरी जाऊन मुलांना शाळेत आणणे, स्वतःच्या पैशातून शैक्षणिक साहित्य देणे, वेळप्रसंगी समुपदेशक होणे, ही सर्व कामे आजचे गुरु करत आहेत.
प्राचीन काळापासून चालत आलेली गुरू-शिष्य परंपरा आजही तितकीच पवित्र आहे. कारण गुरू ज्ञानदानाचे काम करतात त्यावेळी ते प्रत्यक्षात राष्ट्रनिर्माणाचे काम करत असतात. सामाजिक निराशा, शासन उदासीनता आणि पटसंख्या अभावामुळे बंद पडत असलेली जालिंदरनगर येथील जिल्हा परिषदेची शाळा आज जागतिक पातळीवर पहिल्या दहामध्ये स्थान मिळवते, याचे श्रेय तेथील गुरु ‘दत्ता वारे’ यांना जाते. हे केवळ एक उदाहरण नाही, तर असे अनेक गुरुजी आहेत जे गुरूंचा दर्जा, पदाची गरिमा वाढवत आहेत. विठ्ठलवाडी दौंड येथील युवराज घोघरे, धनगरवस्ती शाळेचा कायापालट करणारा अवलिया लहू बोराटे, ऊसतोड मजुरांच्या तांड्यावर आनंदाचे झाड निर्माण करणारी पारडीची शाळा, वानीसंगमच्या जिल्हा परिषद शाळेचे रूपडे बदलणारे डी. के. पवार, ठाकरवाडीच्या शाळेतील किरण गायकवाड गुरुजी, पुस्तकातील अभ्यासक्रमाचा क्युआर कोड तयार करून मुलांना सुविधा देणारे रणजित डीसले गुरुजी, शिक्षण क्षेत्रातील चुकीच्या धोरणास विरोध करणारे भाऊ चासकर, धडपडणारे गुरुजी रवींद्र केदार, जरेवाडी शाळेचे संदीप पवार अशी शेकडो उदाहरणे देता येतील, जे आजही गुरूंच्या पदाचे पावित्र्य आणि जबाबदारी टिकवून आहेत.
आज शिक्षकांनी आपल्या कर्तृत्वाने पूर्वीपेक्षाही मोठी झेप घेतली आहे, तरी सुद्धा आज शिक्षकांप्रती समाजात अनादराची भावना का वाढत आहे, याचेही चिंतन होणे गरजेचे आहे.
यावर सखोल निरीक्षण, चिंतन केले असता असे निदर्शनास येते की, शिक्षक स्वतःकडे जे असेल ते त्यांच्या विद्यार्थ्यांना देतात. ते मायाळू असतील तर माया देतील. ते ज्ञानसंपन्न असतील तर ते भरभरून ज्ञान देतील. मुळात अनेक शिक्षक त्यांचे ज्ञान अद्ययावत ठेवत नाहीत. मग ते नवीन पिढीला भरभरून देणार काय? आई जर सकस आहार घेईल, तरच ती बाळाला उत्तम दूध देईल. म्हणूनच शिक्षकांनी ज्ञान अद्ययावत ठेवण्यासाठी सतत जागृत आणि सजग असायलाच हवे. शिक्षकांच्या पिढीपेक्षा आताच्या पिढीचे बुद्ध्यांक मूल्यांकन हे चाळीस टक्क्यांनी अधिक आहे. इतक्या मोठ्या बौद्धिक तफावतीसाठी शिक्षकांनी आपापल्या ज्ञान महासागराला नवनवीन सृजनशील कृतीने, वाचनाने सतत प्रवाहित ठेवणे गरजेचे आहे. आणि ते प्रवाहित ठेवले, तरच आताच्या विद्यार्थ्यांची ज्ञानाची भूक शिक्षक निश्चित भागवू शकतील. अनेकदा प्रश्न पडतो की, वर्षानुवर्षे तोच अभ्यास शिकवून कंटाळा यायला हवा. पण आजही आमचे शिक्षक नव्या पुस्तकांकडे वळत नाहीत. प्रवीण दवणे यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, “शिक्षकांनी दरवर्षी कात टाकायला हवी.” मात्र शिक्षक कात टाकायला तयार नाहीत.
प्रत्येक व्यवसायामध्ये त्यांची साधने असतात. त्यांचा वापर करून उत्कृष्टता गाठली जाते. तसे शिक्षणाच्या क्षेत्रात होताना दिसत नाही. विपुल संदर्भ साहित्य असूनही शिक्षक त्याचा वापर करताना दिसत नाहीत. दारात महागड्या गाड्या आणि घरात किमती वस्तू असतात. पण साधे एक पुस्तकांचं कपाट दिसत नाही. घरी एखादे वर्तमानपत्र मागवत नाहीत, एखाद्या मासिकाचे वा एखाद्या ग्रंथालयाचे सभासद होत नाहीत. ज्या साधनांनी आमच्या गुरूपणाची महती वाढणार आहे, त्याचाच आजच्या गुरूंना विसर पडला आहे, असे म्हणायला हरकत नाही. यालाही अपवाद आहेत. म्हणूनच नौका तरत आहे.
खरेतर गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी असे मांडू नये, असे वाटते. पण घर जळताना उघड्या डोळ्यांनी पाहणे हा कृतघ्नपणाच ना! शिक्षणासारख्या क्षेत्रातही चालणारी दलाली, कोचिंग क्लासेस, शिकविण्याचे काम सोडून इतर व्यवसायात रुची घेऊन पैसा कमावणे, अनेक व्यसनांच्या आहारी जाणे, शेअर मार्केटसारख्या क्षेत्रात जलद गतीने पैसा मिळविण्याच्या नादात स्वतःचे अस्तित्व गमावणे, असे कितीतरी मार्ग आज गुरूपणाला, शिक्षक पेशाला डाग लावत आहेत. यामुळेच आजच्या काळात गुरुजींना पालकांकडून, समाजाकडून नकारात्मक अनुभव येत आहेत. याचा परिणाम म्हणजे शिक्षकांचा दृष्टिकोन विद्यार्थ्यांप्रती थोडा वेगळा झालेला आहे. अनेक शिक्षक शिकवायचे म्हणून शिकवतात. त्यांच्या अध्यापनात कसलीच तळमळ, आत्मीयता, धडपड, सहिष्णुता दिसून येत नाही. त्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या मनातही आपण आपली जागा निर्माण करू शकत नाही, हे मान्य करावे लागेल. त्यामुळे अनेक ठिकाणी शिक्षकांना अवमानास सामोरे जावे लागते आहे. काही गुरुजींमधली अध्यापनाची तळमळ कमी होत चालली आहे. शिक्षणाच्या ठिकाणी राजकारण, संघटनांचा हस्तक्षेप, बदल्यांमधील अनियमितता हे शिक्षकांच्या मनोबलावर परिणाम करत आहे. शिक्षकांवर सतत शासकीय कामांचा भार असतो. निवडणूक, जनगणना, योजना नोंदणी यामुळे वर्गातल्या शिक्षणावर परिणाम होतो. काही ठिकाणी शिक्षक वर्गात वेळेवर जात नाहीत, विद्यार्थ्यांशी कठोर वागतात, अथवा नवीन तंत्रज्ञानात मागे पडतात. हे वास्तवही नाकारता येणार नाही. आज शिक्षकांच्या शेकडो संघटना आहेत. ते हक्कांसाठी लढत आहेत, पण विचारांपासून त्यांची फारकत झाली आहे. अशातच शिक्षणक्षेत्रात शासन अनेक प्रयोग करत आहे. चुकीचे धोरण आणले जात आहे. अनेक शिक्षक संघटना असल्याने प्रत्येकाची विचारसरणी वेगळी आहे. त्यातून ‘फोडा आणि आपली पोळी भाजून घ्या’ अशी स्थिती निर्माण झाली आहे. शिक्षकांनी याचा विचार करून शिक्षण क्षेत्रास न्याय दिला पाहिजे. तरच शिक्षकाला गुरूचे दिलेले स्थान कायम राहील.
शिक्षक आणि पालक सहसंबंध हे देखील सलोख्याचे बनणे गरजेचे आहे. अनेक पालक शिक्षकांना लाथेचा चेंडू समजून वर्गात येऊन विद्यार्थ्यांसमोर शिक्षकाला बोल लावतात. यामागचेही कारण शोधून शिक्षक-पालकांमध्ये चांगले संबंध निर्माण करण्याची गरज आहे. पालकांच्या नकारात्मक वागण्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या नजरेत शिक्षकाची किंमत ढासळायला नको. पालकांनी याचे भान ठेवले, तर समाजातील गुरू-शिष्य नाते हे अधिक सकस होईल, यात तिळमात्र शंका नाही.
पालकांनी घरात संवाद साधताना गुरुविषयी सतत आदरयुक्त भाव दाखवला, तर पालकांचा तो संस्कार पाल्यामध्येही रुजेल. शिक्षकांनी देखील अनेक बाबींकडे आत्मीयतेने पाहून आपली कृती आदर्श ठेवण्याची गरज आहे. प्रत्येक कृती विचारपूर्वक, समजपूर्वक, जनहितार्थ करणे गरजेचे आहे. सतत प्रयत्नशील राहणे गरजेचे आहे. तरच गुरूस्थानी आपल्याला आजही पुजले जाईल, यात शंका नाही. शिक्षक हे समाजाचे भविष्य घडवतात. पण ते घडवण्यासाठी त्यांना योग्य सन्मान, आधार आणि व्यवस्थात्मक पाठबळ मिळणे गरजेचे आहे.
“ते जिथे असतील, तिथे ते प्रकाश देतील;
आणि जिथे अंधार असेल, तिथे ते दीप बनतील!”
प्रयोगशील शिक्षक