कर्करोग म्हणजे अचानक उद्भवणारा आजार, असा अनेकांचा समज असतो. मात्र, कर्करोगाचा धोका वाढवणारे काही घटक आणि जीवनशैलीशी संबंधित सवयी दीर्घकाळ शरीरावर परिणाम करत असतात. त्यामुळे नियमित आरोग्य तपासणी, योग्य जीवनशैली आणि वय व धोक्यानुसार करण्यात येणाऱ्या कर्करोगाच्या तपासण्यांमुळे आजाराचे लवकर निदान होण्यास मदत होऊ शकते. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार, अनेक कर्करोगांचे लवकर निदान आणि योग्य उपचार केल्यास उपचारांचा परिणाम आणि जगण्याची शक्यता सुधारू शकते.
वजन आणि BMI कडे दुर्लक्ष नको
नियमित आरोग्य तपासणीत वजन आणि BMI (Body Mass Index) यांची नोंद ठेवणे महत्त्वाचे आहे. जास्त वजन आणि लठ्ठपणाचा संबंध स्तन, कोलोरेक्टल, एंडोमेट्रियल आणि मूत्रपिंडाच्या कर्करोगासह काही कर्करोगांच्या वाढलेल्या धोक्याशी आढळतो. त्यामुळे संतुलित आहार, नियमित व्यायाम आणि निरोगी वजन राखण्याचा प्रयत्न करणे महत्त्वाचे ठरते.
रक्तातील साखरेची पातळी तपासा
मधुमेह आणि दीर्घकाळ नियंत्रणात नसलेली रक्तातील साखर ही आरोग्यासाठी महत्त्वाची बाब आहे. त्यामुळे नियमितपणे रक्तातील साखर तपासणे आणि मधुमेह असल्यास तो नियंत्रणात ठेवणे गरजेचे आहे. मात्र, रक्तातील साखरेची तपासणी ही कर्करोगाची थेट तपासणी नाही, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे.
BP, कोलेस्टेरॉल आणि कंबरेचा घेरही महत्त्वाचा
रक्तदाब, कोलेस्टेरॉल आणि कंबरेचा घेर हे शरीराच्या एकूण चयापचयाशी संबंधित आरोग्याची माहिती देतात. यातील बिघाड अनेकदा कमी शारीरिक हालचाल, असंतुलित आहार आणि अतिरिक्त वजनासारख्या घटकांशी संबंधित असतो. त्यामुळे नियमित आरोग्य तपासणीत या घटकांकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे.
तंबाखू आणि मद्यसेवनावर नियंत्रण
कर्करोगाच्या प्रतिबंधासाठी जीवनशैलीतील सवयींकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. तंबाखूचे सेवन हे कर्करोगाच्या टाळता येण्याजोग्या प्रमुख कारणांपैकी एक आहे. धूम्रपानासोबतच गुटखा, जर्दा आणि इतर तंबाखूजन्य पदार्थांमुळेही कर्करोगाचा धोका वाढतो. मद्यसेवनही काही कर्करोगांशी संबंधित आहे.
तोंडाच्या आरोग्याकडेही लक्ष द्या
भारतात तोंडाचा आणि डोके-मान या भागातील कर्करोग हा महत्त्वाचा आरोग्यविषयक प्रश्न आहे. विशेषतः तंबाखू आणि सुपारीजन्य पदार्थांचे सेवन करणाऱ्यांनी तोंडाच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष करू नये. तोंडात दीर्घकाळ राहणारी जखम, पांढरा किंवा लाल डाग, गाठ किंवा इतर असामान्य बदल जाणवल्यास डॉक्टर किंवा दंततज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. भारतात तोंडाचा कर्करोग हा प्रमुख कर्करोगांपैकी एक असून, तोंड, स्तन आणि गर्भाशयाच्या मुखाचा कर्करोग हे भारतातील लवकर ओळख आणि तपासणीसाठी महत्त्वाचे कर्करोग आहेत.
महिलांनी 'या' तपासण्यांबाबत जागरूक राहावे
महिलांनी आपल्या स्तनांच्या आरोग्यातील बदलांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. वय, कौटुंबिक इतिहास आणि वैयक्तिक आजारांनुसार डॉक्टर Clinical Breast Examination, Mammography किंवा इतर आवश्यक तपासण्यांचा सल्ला देऊ शकतात. तसेच गर्भाशयाच्या मुखाच्या कर्करोगासाठी योग्य वयानुसार HPV चाचणी किंवा इतर स्क्रीनिंगबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे आहे.
कुटुंबात कर्करोगाचा इतिहास असल्यास अधिक काळजी
आई-वडील, भाऊ-बहीण किंवा जवळच्या नातेवाईकांना काही विशिष्ट प्रकारचा कर्करोग झाला असल्यास डॉक्टरांना त्याची माहिती द्यावी. अशावेळी वय, कौटुंबिक इतिहास आणि इतर आजारांचा विचार करून डॉक्टर काही तपासण्या तुलनेने लवकर किंवा अधिक वारंवार करण्याचा सल्ला देऊ शकतात. त्यामुळे 'सर्वांसाठी एकच स्क्रीनिंग' करण्यापेक्षा वैयक्तिक आजारांनुसार तपासणी करणे अधिक योग्य ठरते.
तज्ज्ञ काय सांगतात?
MOC Cancer Care Hospital च्या मेडिकल ऑन्कोलॉजिस्ट डॉ. कस्तुरी बरुआ यांच्या मते, "कर्करोगापासून बचावाची प्रक्रिया लक्षणे दिसण्यापूर्वीच सुरू होऊ शकते. वजन, रक्तातील साखर, रक्तदाब आणि जीवनशैलीशी संबंधित सवयी यांसारख्या घटकांवर नियमित लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे आहे. त्यासोबतच योग्य व्यक्तींमध्ये योग्य वेळी करण्यात येणाऱ्या कर्करोगाच्या तपासण्या आणि डॉक्टरांचा सल्ला यामुळे आजाराचे लवकर निदान होण्यास मदत होऊ शकते."
नियमित तपासणी म्हणजे कर्करोगाची हमी नाही
नियमित आरोग्य तपासणीमुळे कर्करोग होणार नाही किंवा तो नक्कीच लवकर सापडेल, असे म्हणता येत नाही. वजन, रक्तदाब, साखर किंवा कोलेस्टेरॉल या तपासण्या कर्करोगासाठी स्क्रीनिंग चाचण्या नाहीत, त्या कर्करोगाचा धोका वाढवणाऱ्या आरोग्यविषयक घटकांकडे लक्ष देण्यास मदत करतात. कर्करोगाच्या स्क्रीनिंगसाठी कोणती चाचणी, कोणत्या वयात आणि किती अंतराने करायची हे कर्करोगाचा प्रकार, वय या गोष्टींवर अवलंबून असते.
थोडक्यात सांगायचं तर...
निरोगी वजन राखणे, तंबाखू टाळणे, मद्यसेवन मर्यादित ठेवणे, नियमित व्यायाम करणे आणि संतुलित आहार घेणे या सवयी कर्करोगाचा धोका कमी करण्यास मदत करू शकतात. त्यासोबतच शरीरात काही असामान्य बदल जाणवल्यास ते दुर्लक्षित न करता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि वयानुसार आवश्यक स्क्रीनिंग करून घेणे महत्त्वाचे आहे. कर्करोगाचे लवकर निदान हे उपचारांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकते.