नियमित व्यायाम केल्याने शरीर निरोगी राहण्यास, स्नायू मजबूत होण्यास आणि स्टॅमिना वाढण्यास मदत होते. मात्र, रोज वर्कआउट करूनही सतत थकवा जाणवत असेल, अंग दुखत असेल, झोप नीट लागत नसेल किंवा व्यायाम करण्याची इच्छाच होत नसेल, तर याकडे दुर्लक्ष करू नका. अशा वेळी आणखी कठीण व्यायाम करण्याऐवजी शरीराला पुरेशी विश्रांती देणं गरजेचं असतं. लाइफस्टाइल आणि फाउंडेशनल मेडिसिन तज्ज्ञ ल्यूक कुटिन्हो यांच्या मते, फिटनेसच्या प्रवासात व्यायामाइतकंच शरीराचं रिकव्हरी होणंही महत्त्वाचं आहे.
व्यायामासोबत शरीराला विश्रांतीही गरजेची
व्यायाम करताना शरीरावर ताण येतो. योग्य प्रमाणात हा ताण आल्याने स्नायू मजबूत होतात, सहनशक्ती वाढते आणि शरीराची कार्यक्षमता सुधारते. मात्र, व्यायामानंतर शरीराला दुरुस्ती आणि सावरण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळणं आवश्यक आहे. यासाठी चांगली झोप, योग्य आहार, पुरेसं पाणी आणि मानसिक शांतता महत्त्वाची असते.
२०२४ मधील प्रतिकारशक्ती वाढवणाऱ्या व्यायामानंतरच्या रिकव्हरीविषयक आढाव्यात प्रशिक्षणाची तीव्रता आणि पद्धत यांचा शरीराच्या सावरण्यावर आणि कामगिरीवर परिणाम होऊ शकतो, असं अधोरेखित करण्यात आलं. त्यामुळे जास्त व्यायाम केला म्हणजे चांगले परिणाम मिळतीलच, असं नाही.
सतत थकवा जाणवत असेल तर 'या' लक्षणांकडे लक्ष द्या
शरीराला पुरेशी विश्रांती मिळत नसल्यास काही लक्षणं हळूहळू दिसू लागतात. उदाहरणार्थ :
पुरेशी झोप घेऊनही थकवा जाणवणे.
नेहमीचा व्यायामही अधिक कठीण वाटणे.
चिडचिड होणे किंवा मूड वारंवार बदलणे.
गोड किंवा खारट पदार्थ खाण्याची तीव्र इच्छा होणे.
पचनाच्या तक्रारी वाढणे.
स्नायू दुखणे किंवा दुखापत बरी होण्यासाठी जास्त वेळ लागणे.
रात्री झोप न लागणे आणि सकाळी उठल्यावरही थकल्यासारखं वाटणे.
महिलांमध्ये मासिक पाळीच्या चक्रात बदल जाणवणे.
अशी लक्षणं दिसल्यास स्वतःला आणखी व्यायाम करण्यासाठी जबरदस्ती करण्याऐवजी शरीराला विश्रांतीची गरज आहे का, याचा विचार करा.
शरीराच्या रिकव्हरीसाठी या ५ गोष्टी महत्त्वाच्या
१. योग्य आणि पौष्टिक आहार घ्या
व्यायामानंतर स्नायूंना सावरण्यासाठी प्रथिने, जीवनसत्त्वे, खनिजे, आरोग्यदायी चरबी आणि पुरेशी ऊर्जा आवश्यक असते. नियमित व्यायाम करूनही पुरेसं न खाल्ल्यास शरीराला आवश्यक पोषण मिळत नाही आणि थकवा वाढू शकतो. त्यामुळे संतुलित आहार घ्या आणि दिवसभर पुरेसं पाणी प्या.
२. झोपेकडे दुर्लक्ष करू नका
शरीराच्या रिकव्हरीसाठी चांगली झोप महत्त्वाची आहे. झोपेत शरीराच्या दुरुस्तीच्या प्रक्रिया सुरू असतात. झोपेचा अभाव असल्यास भूक, ऊर्जा आणि शरीराच्या ताणाला प्रतिसाद देण्याच्या प्रक्रियांवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे रोज पुरेशी आणि नियमित झोप घेण्याचा प्रयत्न करा.
३. प्रत्येक दिवशी तीव्र व्यायाम करू नका
फिटनेससाठी फक्त जड वजन उचलणे किंवा हाय-इंटेन्सिटी वर्कआउट करणे आवश्यक नाही. स्ट्रेंथ ट्रेनिंगसोबत चालणे, योग, स्ट्रेचिंग आणि हलका व्यायाम यांचाही दिनक्रमात समावेश करा. शरीराला सावरण्यासाठी विश्रांतीचे दिवस ठेवा.
४. मानसिक ताण कमी करण्याचा प्रयत्न करा
कामाचा ताण, सततची चिंता आणि अपुरी विश्रांती यामुळे शरीरावर अतिरिक्त ताण येऊ शकतो. अशा वेळी आधीच थकलेल्या शरीरावर आणखी कठीण वर्कआउटचा भार टाकल्यास त्रास वाढू शकतो. त्यामुळे स्वतःसाठी वेळ काढा, निसर्गात फिरा आणि झोपण्यापूर्वी शांतपणे श्वास घेण्याच्या सरावासारख्या सवयी जोपासा.
५. शरीराचे संकेत समजून घ्या
वर्कआउट करताना केवळ किती वजन उचललं किंवा किती वेळ व्यायाम केला, याकडे लक्ष देऊ नका. व्यायामानंतर ऊर्जा कशी आहे, झोप कशी लागते आणि शरीर किती लवकर सावरतं, हेही पाहा. कामाचा किंवा मानसिक ताण अधिक असलेल्या दिवशी व्यायामाची तीव्रता कमी ठेवणं फायदेशीर ठरू शकतं.
सतत थकवा जाणवत असल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या
थकवा, वेदना, चक्कर येणे, श्वास लागणे, अशक्तपणा किंवा मासिक पाळीतील बदल दीर्घकाळ टिकून राहिल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. काही वेळा अशा लक्षणांमागे रक्ताची कमतरता, थायरॉईडचा त्रास, जीवनसत्त्वांची कमतरता, हार्मोन्सशी संबंधित समस्या किंवा औषधांचे दुष्परिणाम असू शकतात.
लक्षात ठेवा : फिट राहण्यासाठी व्यायाम महत्त्वाचा आहे; पण शरीराला सावरण्यासाठी पुरेशी विश्रांती, योग्य आहार आणि चांगली झोपही तितकीच आवश्यक आहे. व्यायामामुळे शरीर अधिक सक्षम व्हायला हवं, सतत थकलेलं नाही.
(Disclaimer: हा लेख सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. कोणताही आजार, दुखापत किंवा सततचा थकवा असल्यास व्यायामाच्या दिनक्रमात बदल करण्यापूर्वी पात्र आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. 'नवशक्ति' यातून कोणताही दावा करत नाही.)